فضای مجازی- همشهري آنلاين:
فضاي مجازي فضايي است که در بستر اينترنت شکل گرفته و تفاوت آن با فضاي واقعي در نبود حضور عنصر مکان  و زمان است. بنابراين مفهوم " فضا " مؤلفه هاي سنتي خود را از دست داده است.

دکتر مسعود کوثري ، مدير گروه ارتباطات دانشگاه تهران و عضو انجمن علمي مطالعات فضاي مجازي گفت: مؤلفه هايي که فضاي مجازي را با آن مي سنجيم، در بستر اينترنت ، به شکل ديگري وجود دارد.  در اين فضا ، مکان وجود دارد ولي اين مکان و مفهوم آن با آنچه در دنياي واقعي تصور مي شود متفاوت است.

 کوثري ادامه داد: در اينترنت مکاني وجود دارد که به اصطلاح فاقد طول و عرض و ارتفاع است ولي با اين همه احساس مکاني خاص را به فرد القا مي کند و فرد کاربر اين احساس را دارد که با يک مکانيت ثانويه مواجه است و اينجاست که احساس فضا به کاربر اينترنت دست مي دهد . کاربر وقتي که در حال رؤيت تصاوير يا خواندن مطالب و يا چت کردن و کارهايي از اين قبيل مي باشد احساس مي کند در جايي است که طول و عرض و ارتفاع ندارد.

وي در توضيح عنصر زمان به عنوان يکي از وجوه تفاوت بين فضاي مجازي با فضاي واقعي توضيح داد: در اين فضا دقيقاً نمي دانيم در چه زماني هستيم ولي با اين همه باز هم يک زمان بندي ثانويه وجود دارد.

ما تشخيص مي دهيم در روز هستيم و يا در شب . زمان ، با آن تعريف خاصي که در دنياي واقعي از آن سراغ داريم وجود ندارد ولي به هر حال ما زمان خاصي را تجربه مي کنيم . فضاي مجازي از لحاظ زمان بندي و مکان بندي متکي به زمان بندي و مکان بندي واقعي نيست ولي نوعي زمان و مکان تازه را بازتوليد مي کند.

 وي با اشاره به ضرورت ايجاد سواد مجازي در جامعه گفت: اين اتفاق بايد درسه سطح اتفاق بيفتد. اول براي کودکاني که در سطح دوران پيش از دبستان هستند. دوم براي کساني که مسير آموزش خود را از دبستان طي مي کنند و نهايتاً بزرگسالاني که مسير آموزش خود را طي کرده اند. آموزش اين سواد درسن بالا به دليل قدرت تطابق و قدرت شناخت کمتري که بزرگسالان دارند با مشکلات و موانع بيشتري روبروست ، بنابراين بهتر است ما بر روي سطوح ابتدايي و بالاخص سطح دوم سرمايه گذاري کنيم.

 کوثري با اشاره به این پرسش که جوامع تا چه حد توانسته اند کارهاي خودشان را به عرصه فضاي مجازي بکشانند  تاکید کرد: بيشتر جوامع در طول اين نمودار پيوستي در حال حرکت‌اند . آنچه اهمیت دارد این است که ما نيز عليرغم ارتباطات سنتي مان نيز مي توانيم از فضاي مجازي براي بهبود فعاليت هايمان استفاده نماييم.

وي تاکيد کرد: فضاي مجازي و توسعه آن بدون فراهم آوردن زيرساختهاي مورد نياز امکان پذير نيست هرچند  اين نکته نيز نبايد فراموش شود که فراهم آوردن زيرساختها تنها شرط لازم براي توسعه و بسط فضاي مجازي است و شرط کافي آن است که فعاليتهايمان را به حوزه ارتباطي منتقل کنيم . بايد تمامي شرايط اقتصادي ، سياسي و اجتماعي را در نظر گرفته و از همه جهات فاکتورها را براي پيشبرد فضاي مجازي فراهم نمود.

این استاد دانشگاه تهران با اشاره به این نکته که نهادهای جهان واقعی با آنچه در فضای مجازی شکل می گیرد مرتبط هستند خاطر نشان کرد: به عنوان مثال می توان نهاد سیاست، نهاد خانواده و نهادهای اجتماعی مهمی چون دین را بر شمرد از طرف دیگر  ضعف و قوت نهادهای اجتماعی  نیز به فضای مجازی راه پیدا می کند و در این مورد نی توان به  رابطه نهاد دین و فضای مجازی پرداخت.

کوثری در باره ضعف و قوت عملکرد نهادهاي ديني در فضاي واقعي و تاثير آن بر گرايش جونان در استفاده از فضاي مجازي گفت: در اين موضوع براي جوانان با دينداري بالای فضای مجازی  نقش فضايي «مکمل» را ایفا مي کند که مي توانند از آن براي تکميل آموزش هاي خود و يا حتي براي تبليغ ايدئولوژي و آرمان هاي خود از  استفاده کنند. که  با تشکيل اجتماعات مجازي مختلف  چنین کاری محقق میشود. که به عنوان نمونه اجتماعات برخي از جوانان در شبکه اورکات تشکيل  نشانگر این جریان و نمونه اي از اين نقش مکمل است.

وی در ادامه با اشاره به  تفاوت دیگر  استفاده از فضاي مجازي براي جواناني با دينداري کم يا جواناني که از نوع دينداري متفاوتی بر خوردارند اظهار داشت: براي اين دسته از جوانان فضاي مجازي ممکن است نه نقش مکمل بلکه نقش «جايگزين/ آلترناتيو» داشته باشد. به بيان ديگر، جواناني با دينداري کم يا با دينداري متفاوت از اين فضا مجازي به عنوان جايگزين فضاي واقعي استفاده خواهند کرد. اين استفاده آلترناتيو/ جايگزين براي مقاصد متخلفي خواهد بود.

وی تاثیر ضعف وقوت عملکرد نهادهای دینی در گرایش جوانان به فضای مجازی را  در سه بخش  دسته بندی و تصریح کرد: بخشی از گرایش به دلیل ضعف عملکرد نهادهای دینی در فضای واقعی است ،بخشی به دلیل این است که فضای مجازی خودش محلی برای کسب اطلاعات تکمیلی یا جایگزین است.

دکتر کوثری در بیانی دیگر ادامه داد: مساله «جستجوگری» و «اطلاع جویی» در باره باورهای دینی- فرقی نمی کند با رویکرد دین باورانه یا دین ستیزانه باشد-  که اتفاقا از همه اطلاع جویی های informatiom seeking دیگر در انسان قویتر است، سبب می شود که افراد به هر منبع اضافی برای جستجوی اطلاعات در باورهای خود بپردازند.

کوثری بخش آخر این دسته بندی  را به این دلیل که هرانسانی به دنبال «هم مسلکان» خود می‌شود (کبوتر با کبوتر باز با باز)را یکی از راه های رهایی از اضطراب تنها بودن و تنها باور داشتن به یک چیز است عنوان کرد و  گفت :چه نهادهای دینی ضعیف عمل کنند چه قوی، فضای مجازی عرصه ای برای یافتن هم مسلکان و هم باوران برای جوانان خواهد بود. اگر پیوستن به این گروه هم باوران در گذشته در فضای واقعی دشوار بود (برای رفتن یک جوان مسلمان به یک کلیسای مسیحی) صدها دشواری وجود داشت، در فضای مجازی امکان تعامل و عضویت بسیار راحت تر شده است.

کوثری با اشاره به اینکه در فضای مجازی نیز نظیر فضای واقعی صدای – به مفهوم گرامشی آن- گروه های مختلف وجود دارد گفت: در زمینه راه حلی برای چلوگیری از انحراف چوانان با عضویت در این گروهها  مسدود کردن این اجتماعات یا فیلتر کردن راه های دسترسی به این اجتماعات مناسب نیست و از طرف دیگر مشکل در جامعه ما فقط گروه های الحادی یا شیطان پرست در فضای مجازی نیستند بلکه به این بهانه صدای گروه های دیندار که قرائتی متفاوت از اسلام دارند نیز به گوش کسی نمی رسد بنابراین حتی از این نظر هم نابرابری وجود دارد. عدم دسترسی به این اجتماعات اخیر حتی حرص و ولع زیادی را به مراجعه به آنها در فضای مجازی به وجود می آورد.

مدير گروه ارتباطات دانشگاه تهران با توجه و تاکید بر حضور دانشگاهاي مجازي  اظهار داشت: آموزش بحثي است که ابتدا در خانواده مطرح شده و بيش از همه به وسيله اين نهاد و اين کانون صورت مي گرفته است . با تفکيک نهادها اين مهم به مدرسه ها و دانشگاه ها که محيط هاي علمي شناختنه مي شوند محول گشت . در ادامه با ادامه تفکيک و تمايزبخشي ها که صورتي اجتماعي به خود داشتند امر آموزش در فضايي صورت مي گيرد که فضايي واقعي نيست . مکاني که ظاهراً در فضاي طبيعي وجود ندارد ولي وظايف نهادهاي آموزشي را در فضايي مجازي به انجام مي رساند.

 وي تصريح کرد: نهادها نمي توانند صرفا مجازي باشند بلکه بايد نهادهايي باشند تا يک سري وظايف خاص را در واقع و مجاز دنبال کنند . بنابراين دانش آموختگاني که از دانشگاه هاي معمولي بيرون مي آيند با وجوه بيشتري از دانش آشنايي دارند . آنچه از کنش بين استاد و شاگرد مي دانيم شايد نمونه کوچکي از دليل مدعا باشد، در اين شرايط يک سري وظايف را فقط  در خارج و دنياي واقع مي توان متوقع بود که همين مورد دانشگاه مجازي را با دانشگاه هاي معمولي در تقابل قرار مي دهد ؛ البته بسياري از قضايا هنور قابل قضاوت نيستند و بايد منتظر گذر زمان بود.