دین- گروه ادب و هنر:
با آغاز ماه محرم و ايام عزاداري امام حسين(ع)، موج انتقاد از شيوههاي عزاداري مرسوم بهويژه در دستهها و هيئتهاي بزرگ و كوچك پايتخت، شكل گستردهتري به خود گرفته است.
اين انتقاد كه در دو سه سال گذشته، بيش از هميشه مورد توجه كارشناسان، علما و مسئولان نظام قرار گرفته، به تمام جلوههاي سوگواري محرم كشيده شده و بحثها و ديدگاههاي گوناگوني را موجب شده است.
اما ويژگي اصلي و ترجيعبند تمام مباحث، اين پرسش است كه چهقدر شيوههاي عزاداري مرسوم و كيفيت مراثي، نوحهها و ... مورد استفاده در دستهها و هيئتها با ذات قيام عاشورا همخواني داشته و شأن ائمه اطهار (عليهمالسلام) در آنها رعايت ميشود؟
متأسفانه آنچه اخيراً در برخي از مجالس ديده ميشود آن است كه از بعد ملكوتي امامان و مناقب معنوي آنان گفته نميشود و صرفاً سخن از توصيف چشم و ابروي اهل بيت است؛
همان كه مورد نقد مقام رهبري نيز قرار گرفت: «... اطلاع پيدا كردم بعضي از خوانندگان جلسات مداحي از مدحها و تمجيدهاي بيمعنا استفاده ميكنند كه گاهي هم مضر است. فرض كنيد راجع به حضرتاباالفضل صبحت ميشود، بنا كنند از چشم و ابروي آن بزرگوار تعريف كردن، مثل قربون چشمت بشم، مگر چشم قشنگ در دنيا كم است؟ مگر ارزش اباالفضل به چشمهاي قشنگش بوده؟ ... اينها سطح معارف ديني ما را پايين ميآورد».
اين اتفاق در استفاده از شمايلهاي منتسب به ائمه اطهار نيز بهوفور استفاده ميشود. تصاويري جعلي كه هيچ سندي درباره صحت و سقم آن وجود ندارد. اما آنچه فراگير شده، متأسفانه استفاده نابهجا از موسيقيهايي است كه مناسبتي با اين مجالس ندارد.
«هوشنگ جاويد»، پژوهشگر موسيقي آييني كه سال 1380 با مقاله «مداحي، چگونه؟» به اين موضوع پرداخت، در پاسخ به اين پرسش ميگويد: نوحهگران در گذشته نهچندان دور، تا حدود 50 سال گذشته، مؤلف بودند، زيرا موسيقي آوايي ما را با تمام جوانب آن ميشناختند، اما در دوره معاصر، شايد به علت وحشتي كه از واژه موسيقي پيش آمد، نوحهخوانها بهجاي تأليف، يعني بهكارگيري برداشتهاي فني خود از كلمه، تنها به تقليد روي آوردهاند؛ به اين معنا كه شعر را بر آهنگهايي كه از رسانهها شنيدهاند سوار ميكنند؛ آن هم آهنگهايي كه عموماً بسيار سخيف هستند.
جاويد درباره اشعاري كه در دستههاي عزاداري و مداحيها استفاده ميشود، معتقد است: بار كلامي مداحي در سالهاي گذشته افت كرده است؛ شايد اين خود به اين علت باشد كه نوحهسرايان ما، پايينترين سطح نوحه را براي كار خود انتخاب كردهاند كه به آن مداحي ميگوييم.
اسماعيل اميني، شاعر و عضو شوراي عالي شعر در مركز موسيقي صدا و سيما بيش از هر چيز بر رعايت شأن ائمه اطهار(ع) تأكيد دارد: مهمترين چيز به اعتقاد من اين است كه در نوحهخوانيها چه در ملودي، چه در محتوا و چه در اجرا، شأنيت ماجراي عاشورا رعايت شود.
اميني موضوع را اينطور توضيح ميدهد: وقتي ما منقبتخواني و مداحي ميكنيم، لازم است تواضع لازم را در همه موارد و جنبهها رعايت كنيم. اما در حال حاضر، متأسفانه در بسياري مواقع اين شأنيت ديده نميشود. مثلاً شكل اجرا، گاهي بهجاي حالت حزن و اندوه، حالتهايي تهاجمي يا حتي طربانگيز ديده ميشود كه فاجعه است.
اميني درباره ملوديهاي استفاده شده در دستههاي عزاداري با هوشنگ جاويد همعقيده است: آنچه امروز، شكل غالب ملوديها را تشكيل ميدهد، استفاده از نازلترين ملوديهاي مبتذل است. مثلاً ملوديهايي كه در كشورهاي اطراف نظير تركيه، آذربايجان يا كشورهاي عربي در ترانهها مورد استفاده قرار ميگيرند كه اين موضوع واقعاً تأسفبار است.
هوشنگ جاويد علت گرايش به اين شكل از نوحهسازي را، بياطلاعي مداحان از موسيقي ميداند: پيش از اين، بسياري از اهالي موسيقي، نوحهخوان هم بودند، مثل مرحوم بنان، مرحوم تاج اصفهاني يا مرحوم بديعزاده، اما امروز صرف خوشصدايي تقليد از آهنگهاي مبتذل، براي مداحي كفايت ميكند.
اين پژوهشگر موسيقي درباره استفاده از ساز در دستهها نيز تنها استفاده از طبل و ني را صحيح دانسته و ميگويد: طبل در دستههاي عزاداري، جايگاه ويژهاي داشته است، به اين شكل كه يك طبل به عنوان طبل موافق و يكي هم به عنوان مخالف استفاده ميشد. وظيفه اين طبلها، ايجاد بافت لازم در القاي حال و هواي عزاداري بود و حتي با پارچههاي سياه و قرمز از يكديگر جدا ميشدند.
جاويد با اظهار تأسف از شيوههاي امروزي استفاده از ساز در دستههاي عزاداري، ميگويد: بهكارگيري طبلهاي جور واجور امروزي مثل درام، سازهايي چون ارگ، سنج و ... واقعاً فاجعه است و من فكر ميكنم دستگاههاي فرهنگي بايد موضوع را بهطور جدي پيگيري كنند.
«اميرحسين مدرس» نيز كه بهتازگي آلبومي ويژه مراثي امام حسين(ع) و عاشورا به بازار فرستاده است، در اين باره معتقد است: اين شكل استفاده از ساز كه در دستههاي عزاداري تهران مرسوم شده، نهتنها تأثير مثبتي بر عزاداري امام حسين(ع) ندارد، بلكه توجه مردم را از موضوع اصلي، به نكات ديگري معطوف ميكند كه انحراف از مسير واقعي عزاداري است؛ سازهايي چون ارگ و حتي در مواردي گيتار برقي و ... كه واقعاً تعجبآور است.
گذشته از تمام اين موارد، اطلاعات دقيق شاعران اهل بيت و نوحهسرايان نيز، براي پيشگيري از انحراف در عزاداري ضروري به نظر ميرسد.
اميني ميگويد: حتماً لازم است كسي كه براي امام حسين(ع) شعر ميگويد بايد از مقاتل مطلع باشد و تصورات و شرح حال خود را نگويد. متأسفانه بعضيها، نكاتي را از زبان ائمه و خانوادههاي اهل بيت ميگويند كه تصورات خودشان است. اين موضوع با توجه به اينكه بسياري از مردم، اين نكات را بهطور كامل قبول ميكنند، ضربه جبرانناپذيري به فرهنگ عاشورا وارد ميكند.»
اين اظهار نظرها وقتي در كنار ديدگاه مراجع تقليد و علماي بزرگ كشور قرار ميگيرند، اهميت بيشتري يافته، هشدار دهندهتر به نظر ميرسند.
تقريباً همه علماي بزرگ كشور در آستانه ماه محرم، درباره انحراف و اغراقهاي ناپسند در شيوههاي عزاداري، رهنمودهايي را مطرح كردهاند كه نشان از اهميت اين موضوع دارد.
حضرت آيتاللهالعظمي صافي گلپايگاني هم در پيامي كه به همايش مداحان فرستاد، تأكيد كرد، «مداحان از اشعار غلوآميز و صوفيانه و بيان مطالب سست و خرافي پرهيز كنند.» آيتالله صافي گلپايگاني در پيام خود، نكاتي را بهصورت مشخص تذكر داد كه در اين ميان، ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
1- سعي شود كه اشعار مدايح و مراثي كه خوانده ميشود از جهت مضمون و معنويت و پيام، بلند و عالي و برگرفته از هدايتهاي قرآني و روايي باشد و اشعار ضعيف و متضمن مضامين سست و خرافي و بيمصدر نباشد.
2- از اشعار اغراقآميز و غلوگونه و شعارهاي غاليانه و اشعار بهاصطلاح عرفاني و صوفيانه كه بعض عقايد باطله را القا مينمايند بايد جداً پرهيز نمود.
3- بايد مداحي شعبهاي از تبليغات ديني و مداحان محترم واسطه رساندن معارف دين و پيامهاي ائمه معصومين عليهمالسلام باشند. لذا چاكران با اخلاص آستان مقدس حسيني اولاً در تصحيح عقايد و ثانياً تهذيب اخلاق خود كوشش فراوان نمايند كه با سيما و سيره و عمل هم بر تأثير مضاميني كه به شعر يا به نثر القا ميكنند بيفزايد و مصداق «الموعظه اذا خرجت من قلب و قعت فيالقلب» گردد.
4- بديهي است آنچه بيشتر نهاد مداحي را مطرح كرده و سبب ظهور آن بوده و هست، مدح اهل بيت عليهمالسلام و خصوصاً ذكر مصيبات آن بزرگواران و بهويژه مصايب حضرت سيدالشهداء عليهالسلام است كه حتي در مختصرترين صورت آن موجب بهشت ميشود ولي مداحان گرامي از اشعار با معني و معرفتبخش در ستايش و حمد و تذكر نعمتهاي الهي و پندآموز براي بيدار كردن مردم و رشد عقلاني و فكري آنها استفاده نمايند.
آيا امسال نيز شاهد تكرار اين ناهنجاريها خواهيم بود يا عزاداريها به شكل معقول و با توجه به شأن ائمه اطهار برگزار ميشود؟ پاسخ به اين سؤال را به عهده مسئولان فرهنگي ميگذاريم.
.jpg)
