سعى كنيد كه نسخه اينترنتى يك نشريه علمى را ببينيد، آنگاه در اغلب موارد با پيام فوق رو به رو مى‌شويد. اين وضعيت تنها مشكل افراد عادى نيست، دانشمندان و پزشكان نيز هر روز با آن مواجهند.

تعداد نشريات علمى آنقدر زياد است كه هيچ كتابخانه اى نمى‌تواند همه آنها را مشترك شود. اينترنت بالقوه اين امكان دسترسى فورى پژوهشگران را به اطلاعاتى كه نياز دارند فراهم مى كند، اما اين توان بالقوه ضايع مى شود، چرا كه نشريات علمى هنوز الگوى دسترسى براساس اشتراك را به كار مى بندند كه ميراث دوران انتشار چاپى است.

دانشمندان قرن ها است كه نتايج پژوهش هايشان را نوشته‌اند و داوطلبانه آنها را به نشريات علمى سپرده‌اند و آنها نيز اين مقالات را منتشر كرده‌اند و با دريافت هزينه اشتراك نه تنها مخارج خود را تامين كرده‌اند، بلكه سود مناسبى هم برده اند.

گرچه اكنون مقالات علمى عمدتاً بر روى اينترنت هم در دسترس است، اما اين الگوى قديمى تقريباً بى‌تغيير مانده است. ناشران مجلات علمى به دربانان دسترسى به نوشته‌هاى علمى بدل شده‌اند.

اما در چند سال گذشته دگرگونى‌هايى آغاز شده است. تامين‌كنندگان مالى پژوهش‌ها كه صدها ميليون پوند را هر سال صرف پژوهش‌هاى علمى مى‌كنند، بى‌صبرى فزاينده‌اى نسبت به روش كار ناشران سنتى نشان مى‌دهند كه نسبت به همه يافته‌هاى پژوهشى كه در مجلاتشان به چاپ مى‌رسانند،براى خود حقوق انحصارى قائلند و سپس دسترسى محدود به آنها را به جامعه علمى مى‌فروشند.

تامين كنندگان مالى تحقيقات علمى مى‌دانند كه نوشته‌هاى علمى بيانگر عصاره دانشى هستند كه با هزينه هنگفتى از طريق پژوهش‌هايى كه آنها هزينه‌اش را پرداخته‌اند به دست آمده است. اين نوشته ها منبعى بسيار ارزشمندند پس چرا بايد كنترل آنها را به ناشرانى سپرد كه تنها مسئول مرحله نهايى اين فرايند هستند؟

در بسيارى موارد حتى خود تامين كنندگان مالى تحقيقات دسترسى كامل به نتايج پژوهش‌هايى كه آنها را تامين مالى كرده اند، ندارند. بررسى اخير نشان مى‌دهد كه كمتر از نيمى از مقالات حاصل از كمك‌هاى مالى پژوهشى "نظام بهداشت ملى" (NHS) انگليس به صورت اينترنتى براى كاركنان NHS قابل دسترسى است.

دانشمندان نيز مى خواهند تعداد هر چه بيشترى از افراد پژوهش‌هايشان را ببينند، چرا كه هرچه خوانندگان مقالات آنها بيشتر باشند، تاثير پژوهش  آنها بيشتر خواهد شد و نفع بيشترى براى حرفه آنها خواهد داشت.

 براى همين است كه هر روز تعداد بيشتر و بيشترى از آنها پژوهش هايشان را در نشريات با دسترسى رايگان (Open Access) منتشر مى كنند.

در چنين پس زمينه اى است كه «تراست ولكام» بزرگترين تامين‌كننده مالى غيردولتى پژوهش‌هاى زيستى- پزشكى در بريتانيا در يك اقدام تاريخى اعلام كرده است كه از اول اكتبر ۲۰۰۵ دريافت كنندگان كمك هاى مالى آن بايد يك نسخه از نتايج پژوهش هايشان را در يك بايگانى اينترنتى (online) قرار دهند و اين بايگانى حداكثر شش ماه پس از انتشار مقالات، آنها را به رايگان در دسترس قرار خواهد داد.

تراست ولكام سالانه ۴۰۰ ميليون پوند را صرف پژوهش مى‌كند و دريافت كنندگان كمك‌هاى مالى آن هر سال ۳۵۰۰ مقاله علمى توليد مى كنند. به نظر مى‌رسد كه حتى بى‌ميل‌ترين ناشران احتمالاً سياستى مشابه را اتخاذ كنند و امكان دهند، مقالات پژوهشى آنها در اين بايگانى قرار گيرد؛ چرا كه آنها نمى‌توانند از مقالات علمى دريافت كنندگان اعتبارات ولكام صرف نظر كنند.

لازم به توضيح نيست كه اين امر بيانگر چه تغيير قابل ملاحظه اى در حوزه علوم محسوب مى شود. تاكنون ولكام هيچ بايگانى مركزى براى پژوهش هايى كه ميلياردها پوند صرف آنها كرده نداشته است. دسترسى به چنين آرشيوى كه نه تنها حاوى پژوهش هايى با پشتيبانى مالى ولكام، بلكه بالقوه همه پژوهش هاى علمى جهان باشد، چشم انداز جديدى از فرصت ها را مى گشايد.

نمونه منافع دسترسى آزاد به دانش، پروژه ژنوم انسانى است.

از آنجايى كه داده هاى پژوهشى مربوط به ژنوم انسانى كه از بودجه‌هاى عمومى استفاده كرده‌اند، به رايگان در دسترس هستند، دانشگاهيان و سازمان‌هاى تجارى توانسته‌اند طيف بزرگى از ابزارها براى دستكارى، ديدن و تفسير اطلاعات ژنومى را به وجود آورند.

دسترسى آزاد به نوشته‌هاى علمى منافع مشابهى را وعده مى‌دهد. اكنون ابزارهايى به وجود آمده‌اند كه مى‌توانند ميليون‌ها مقاله علمى منتشر‌شده در هر سال را وارسى كنند تا الگوها و ارتباطاتى مشخص شود كه در غير اين صورت ممكن بود هرگز مشخص نشود.

ولكام در اين اشتياق به دسترسی رایگان به مقالات علمی تنها نيست. در ايالات متحده "موسسه هاى ملى بهداشت" (NIH) سياستى برگزيده‌اند كه مبنى بر درخواست ذخيره‌كردن مقالات پژوهشى كه تامين مالى‌شان كرده‌اند، در بايگانى با دسترسى آزاد خودش است، به طورى كه پس از ۱۲ ماه براى همه دسترسى به آن امكان داشته باشد.

 اين اقدام گرچه با استقبال پزشكان و هم گروه هاى حامى بيماران روبه رو شده‌است، اما مخالفت هايى را هم از سوى بعضى از ناشران برانگيخته است كه آن را به عنوان نمونه‌اى از دخالت دولت در يك صنعت پولساز تلقى مى كنند.

اما به نظر مى رسد با توجه به اين كه يك چيز كه دموكرات ها و جمهورى‌خواهان آمريكا در آن اتفاق نظر دارند، اين است كه پژوهش‌هايى كه پردازندگان ماليات آن را تامين مالى كرده‌اند، بايد براى آنها قابل دسترسى باشد، اين اقدام NIH با حمايت گسترده‌اى از طرف دو حزب در مجلس نمايندگان رو به رو شود.

در انگليس نيز شوراهاى پژوهشى دولتى درصدد اعلام سياستشان در اين مورد در آينده نزديك هستند. انتظار مى‌رود آنها هم  از دسترسى آزاد به مقالات علمى حمايت كنند؛ چرا كه آنها نيز معتقدند : "به عنوان يك موضع اصولى، برون‌ده پژوهش‌هايى كه از بودجه‌هاى عمومى تامين مالى شده‌اند، بايد به گسترده ترين و سريع ترين وجه در دسترس عموم قرار گيرند."

حركت به سوى دسترسى به پژوهش‌هاى علمى اكنون شتابى غيرقابل توقف پيدا كرده است. دسترسى با تاخير كه در طرح هاى ولكام و NIH پيش بينى شده، پيشرفتى به  حساب مى‌آيد، اما سنگ بنايى نيز براى هدف نهايى دسترسى آزاد فورى و  فراگير به نوشته هاى علمى است.

در حال حاضر دايركتورى نشريات با دسترسى آزاد  Journals Directory of Open Access

۱۵۷۷ نشريه را فهرست كرده كه مقالات پژوهشى از جمله همه نشريات منتشر شده بوسیله Biomed Central  را  به رايگان به محض انتشار در دسترس قرار مى‌دهند،
تعداد نشريات با دسترسى آزاد روز به روز در حال افزايش است؛ نشريات جديد با دسترسى رايگان آغاز به كار مى كنند و  نشريات موجود به الگوى دسترسى آزاد تغيير رويه مى دهند.
 براى دانشمندان و اعضاى جامعه كه خواستار دسترسى به آخرين پژوهش هاى پزشكى و علمى هستند، اين وقايع بسيار جالبند.
صفحات وب كه مى گويند: «اين مقاله تنها براى مشتركان قابل دسترسى است.» ممكن است به  زودى به امرى مربوط به گذشته ها بدل شوند.

*ماتيو كوكريل مدير اجرايى Biomed Central است.

Guardian Unlimited, June 2, 2005