قرن بيست و يكم است و ما هنوز از وبا مي‌ترسيم. بيش از دو قرن است كه وبا را مي‌شناسيم و هنوز هم نتوانسته‌ايم چاره‌اش كنيم.

 جالب است كه مثل سرطان و ايدز هم نيست كه معلوم نيست از كجا مي‌آيد و بايد چه كارش كرد. وبا، بيماري‌اي كه در طول تاريخ، 7 بار پاندمي‌(همه‌گيري جهاني) آن رخ داده است، با آن هيبت مخوف و شهرت افسانه‌اي‌اش، مغلوب انسان است، فقط اگر استانداردهاي اوليه بهداشتي رعايت شوند؛ اگر فاضلاب به صورت بهداشتي دفع شود؛ اگر همه بعد از دستشويي رفتن دست‌هايشان را درست بشويند و چندتا اگر ديگر كه همه آنها را به بچه‌هاي پيش‌دبستاني ياد مي‌دهند.

سال 1961 كه آخرين پاندمي‌وبا رخ داد و بيماري از اندونزي شروع و در آسيا پخش شد، پاي وبا به اروپا هم رسيد، اما هيچ فاجعه‌اي رخ نداد. (قضيه مال 46 سال قبل است!) در مقابل، در اوايل 1970 كه وبا يك تك پا به آفريقا رفت، اپيدمي‌هاي وسيع ايجاد كرد و بعد هم اندميك (بيماري بومي‌منطقه) شد و در همان جا ماند و هنوز هم هر از گاهي گرد و خاك مي‌كند. حالا‌ در آخرين روزهاي تابستان، خبر شيوع وبا، بيخ‌گوش ما، ما را هم نگران كرده و بازهم گوش‌هايمان تيز شده است كه چه خبري از مرزهاي غربي مي‌رسد و نكند وبا از مرز ما بگذرد و نكند و نكند و...

هر موجود ترسناكي، سوء تفاهم‌هايي را هم با خودش مي‌آورد. درباره وبا هم شايد اين روزها، توضيحاتي در  مورد  اين سوء تفاهم‌هاي رايج، خواندني باشد.

1 - وبا يك اسهال كشنده است:

اين‌طور نيست. وبا يك بيماري اسهالي حاد است كه گروهي از باكتري‌ها كه نام خانوادگي آنها «ويبريو» است، آن را ايجاد مي‌كنند. بارزترين تظاهر اين بيماري اسهال است كه اگر درمان نشود، مي‌تواند در عرض چند ساعت با ايجاد بي‌آبي شديد، فرد را از پا دربياورد.

 اما نه هر اسهال شديدي وباست، چنانكه خيلي از باكتري‌ها باعث عفونت گوارشي مي‌شوند و اسهال ايجاد مي‌كنند، نه اينكه فقط اسهال‌هاي شديد كشنده هستند و بايد از آنها ترسيد. حتي يك اسهال خفيف تا متوسط، كه هيچ ربطي به وبا نداشته باشد، اگر درست درمان نشود مي‌تواند خيلي راحت باعث مرگ يك نوزاد شيرخوار شود.

علت هم فقط و فقط «بي‌آبي» است؛ يعني اگر در جريان اسهال به همان اندازه كه آب بدن از دست مي‌رود، مايعات بدن جايگزين شوند، هيچ فاجعه‌اي رخ نمي‌دهد و خود بيماري و اسهال هم ظرف چند روز جمع و جور مي‌شود.

2 - صدها نفر بايد بميرند تا بگوييم وبا اپيدمي‌شده:

در ست نيست. هيچ آستانه مشخصي براي همه‌گيري يا اپيدمي‌وجود ندارد. طبق تعريف، اگر يك بيماري فراتر از حد انتظار، يعني فراتر از مقداري كه هميشه و پيش از آن وجود داشته در يك منطقه ظاهر شود، مي‌گوييم آن بيماري در آن منطقه اپيدمي ‌شده. طبق همين تعريف، مثلا ايدز در كشور ما  طي سال‌هاي اخير به‌صورت اپيدمي ‌درآمده چرا كه تا همين چند سال پيش وجود نداشته و حال آمار آن سال به سال رو به افزايش است.

در مورد وبا هم مثلا در سال 1991 كه وبا در آمريكاي لاتين شايع شده بود، يك اپيدمي ‌در ايالات متحده و در نيويورك و نيوجرسي رخ داد، اپيدمي اي‌‌كه در آن تنها 11 نفر به‌خاطر مصرف گوشت خرچنگ آب‌پز كه از اكوادور قاچاق شده بود، وبا گرفتند. اين يعني در يك منطقه ممكن است ابتلاي 10 نفر نشانه اپيدمي ‌باشد و در منطقه‌اي ديگر ممكن است صدها نفر مبتلا باشند، اما اپيدمي‌ محسوب نشود. در مناطقي از آفريقا يا شبه‌جزيره هند، هميشه مواردي از وبا وجود دارد.

 در اين حالت مي‌گويند وبا «اندميك» آن منطقه است. در عين حال فراموش نكنيد كه كلمه اپيدمي‌مخصوصا درباره بيماري وبا، يك بار دراماتيك هم براي جامعه دارد و به همين خاطر بايد در استفاده از آن وسواس بيشتري داشت.

3 -كافي است يك نفر در يك منطقه وبا گرفته باشد. فقط چند روز بعد ممكن است تعداد مبتلايان به هزاران نفر برسد:

 مصرف آبي كه با مدفوع انساني آلوده شده است، شايع‌ترين راه آلودگي به ويبريوكلراست. مصرف غذاي آلوده، چه در خانه و چه در رستوران و چه غذاي فروشندگان خياباني باعث گسترش بيماري مي‌شود. در اپيدمي‌اخير سال 84 تهران هم مشخص شد در كرج كه يكي از كانون‌هاي اپيدمي بوده‌ است، عامل انتقال، سبزيجات آلوده بوده‌اند.

 اگر توصيه‌هاي بهداشتي ابتدايي از سوي همه افراد رعايت شود، وبا خيلي راحت كنترل مي‌شود.بد نيست بدانيد ويبريوها اصولا‌ آب و نمك را دوست دارند و در طبيعت، بيشتر در بستر رودخانه‌هايي كه به دريا مي‌ريزند و در خليج‌هاي كوچك كه جزر و مد آنها را بالا و پايين مي‌كند و در شرايط شوري متوسط زندگي مي‌كنند.

 در ماه‌هاي تابستان هم كه دماي آب از 20 درجه سانتي‌گراد بيشتر مي‌شود، تكثير آنها شدت مي‌يابد. در اين محل‌ها ميكروب‌ها مي‌توانند در ارتباط نزديك با پلانكتون‌ها زندگي ‌كنند و حتي ممكن است در يك حالت زنده ولي بدون توليد مثل تا مدت‌ها باقي بمانند. در واقع، اين نقاط، كانون آلودگي است و انسان‌ها به‌طور تصادفي با مصرف اين آب، مبتلا مي‌شوند و بعد آلودگي را با خود به نقاط مختلف مي‌برند.

4 - براي پيشگيري از وبا، كافي است همراه غذا آبليموي تازه مصرف كنيد:

قبل از توضيح در مورد اين گزاره، با يك اصطلاح آشنا شويد. دوز عفوني، يعني تعدادي از يك ميكروب كه بايد وارد بدن شود تا بيماري ايجاد كند. بعضي ميكروب‌ها دوز عفوني پاييني دارند و از اين‌نظر خطرناك‌ترند.

اما 2 نكته هست كه باعث مي‌شود لبخند روي لب‌هايتان بماسد: 1 - در شرايط ايده‌آل، ويبريوها در عرض 9 دقيقه تعداد خود را 2 برابر مي‌كنند. 2 - در افرادي كه آنتي‌اسيد مصرف مي‌كنند (شربت معده، قرص‌هاي راني‌تيدين، سايمتيدين يا كپسول امپرازول) چون اسيد معده نمي‌تواند مثل هميشه اثر كند و تعدادي از باكتري‌ها را تار و مار كند، شانس ابتلا با تعداد كمي‌ويبريو هم زياد است.

به هرحال، چيزي كه مسلم است، اين است كه اسيد مي‌تواند ويبريوها را از بين ببرد، اما اين كه كسي آبليمو بخورد و گمان كند هيچ‌وقت وبا نمي‌گيرد، اشتباه محض است.

5 - وبا دل درد، تهوع و استفراغ ندارد و تنها علامتش اسهال است:

وبا با يك اسهال آبكي بدون درد ناگهاني شروع مي‌شود و از اين نظر با بسياري از عفونت‌هاي روده‌اي فرق دارد. به فاصله كوتاهي بعد از شروع اسهال، ممكن است استفراغ هم ايجاد شود اما حالت تهوع معمولا بارز نيست. در واقع هر اسهال شديدي بايد شك به وبا را برانگيزد اما وجود علايم ديگري مثل تب، دل درد و تهوع شديد، احتمال تشخيص وبا را كم مي‌كنند. در موارد شديد، حجم مدفوع اسهالي در 24 ساعت مي‌تواند به 250 سي‌سي به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن هم برسد. (فكرش را بكنيد!)

بد نيست بدانيد مدفوع در وبايك شكل خاصي دارد؛  يك مايع خاكستري غيرصفراوي كمي‌كدر و بدون خون كه  بوي خاصي هم دارد؛  بويي كه خيلي هم نامطبوع نيست و در كتاب‌هاي پزشكي از آن به(بوي شيرين) تعبير مي‌كنند.

 به اين شكل خاص مدفوع، لعاب برنجي مي‌گويند، چون به آبي كه پس از شستن برنج حاصل مي‌شود، شباهت دارد.

6 - وبا در شديدترين حال جز اسهال،  هيچ علامتي ندارد و ناگهان بيمار را مي‌كشد:

درست نيست. قبلا هم گفته شد كه علت از بين رفتن بيمار مبتلا به وبا، از دست دادن آب بدن و اختلال الكتروليتي ناشي از آن است، به اين معنا كه غلظت يون‌هايي مثل سديم و پتاسيم خون از حالت طبيعي خارج مي‌شوند.

 همين اختلال الكتروليتي مي‌تواند باعث ايجاد گرفتگي عضلات شود كه علامت شايعي در مبتلايان به وباست. اما از آن مهم‌تر، علايم ظاهري كم آبي هستند: عطش شديد، وقتي ايجاد مي‌شود كه به اندازه 3 تا 5 درصد وزن بدن، آب از دست رفته باشد؛ بعد از دست دادن 5 تا 8 درصد وزن، سرگيجه، ضعف و بالا رفتن ضربان قلب ديده مي‌شود و وقتي به اندازه 10 درصد وزن، آب بدن كم شد، كاهش شديد حجم ادرار، ضعف نبض، چشم‌هاي گودافتاده (در شيرخواران ملاج فرورفته) و پوست چين‌خورده (شبيه پوست دست خانم‌هايي كه زياد شست‌وشو مي‌كنند) ايجاد مي‌شود. مراحل انتهايي، خواب‌آلودگي و كما هستند.

7 -آنتي‌بيوتيك‌ هيچ تاثيري روي وبا ندارد:

اين يكي ديگر اصلا درست نيست. استفاده از آنتي‌بيوتيك براي درمان وبا ضروري نيست و معمولا بيماري ظرف چند روز بهبود مي‌يابد، اما درمان آنتي‌بيوتيك مدت بيماري و حجم مايعي كه بيمار از دست مي‌دهد را كاهش مي‌دهد و باعث مي‌شود مدفوع بيمار سريع‌تر از ميكروب پاك شود. پس، آنتي‌بيوتيك‌ها  موثرند، اگر چه گاهي مقاومت نسبت به بعضي  از انواع ويبريو ديده شده كه آنها هم به آنتي‌بيوتيك‌هاي ديگر جواب داده‌اند. تقريبا تمام موارد مرگ‌ومير وبا به علت درمان آنتي‌بيوتيكي نشدن است.

8 - گاهي بيماري شبه وبا اپيدمي‌مي‌شود كه با وبا فرق دارد:

«شبه وبا» از آن لغاتي است كه در فرهنگ پزشكان ايراني بيشترين مصرف را دارد. البته هر كسي ممكن است منظورش از اين كلمه يك چيز باشد، اما احتمالا بيشتر كساني كه از اين لغت استفاده مي‌كنند، مي‌خواهند بيماري ديگري را توصيف كنند كه عامل ايجاد آنها، انواع ديگري از ويبريوها، ‌به‌جز ويبريو‌كلرا‌ هستند.‌

گونه‌هاي ديگري از ويبريو‌مثل ويبريومي‌مي‌كوس، ويبريو فلودياليس، ويبريو هوليسا و ويبريو پاراهموليتيكوس و حتي برخي از انواع ويبريوكلرا هستند كه آنها هم عفونت‌هاي گوارشي ايجاد مي‌كنند، اما اين عفونت‌ها وبا نيستند.

در اين موارد ممكن است علايم شبيه وبا باشد و ممكن است حتي نتيجه آزمايش هم تاييد كند كه عامل ايجاد بيماري يك ويبريو است، اما آزمايش‌هاي تكميلي به مصداق «خال مهرويان سياه و دانه فلفل سياه، هر دو جانسوزند اما اين كجا و آن كجا» نشان مي‌دهد اين ويبريو، همان ويبريوي معروف نيست.

rajabishakib@hamshahri.org