روزنامهنگاری- حميد ضياييپرور:
ملاحظاتي درباره روزنامهنگاري سايبر
نظریهها و مفاهیم
مايندي مك آدامز Mindy McAdams - استاد ژورناليسم در دانشكده ارتباطات و روزنامهنگاري دانشگاه فلوريداي آمريكا - ميگويد من شخصا از عبارت روزنامهنگاري سايبر استفاده نميكنم؛ از ديدگاه من روزنامهنگاري سايبر، همان آنلاين ژورناليسم است اما با اين همه، معتقدم اگر صرفا محتواي رسانههايي چون تلويزيون، روزنامه و... را روي محيط وب بياوريم، نميتوانيم بگوييم حالا صاحب آنلاين ژورناليسم هستيم چرا كه اين حالت؛ چيزي جز همان ژورناليسم روزنامهاي يا ژورناليسم تلويزيوني - كه فقط روي وب قرار گرفته – نيست؛ بنابراين بايد به ياد داشته باشيم كه آنلاين ژورناليسم هميشه بايد با ويژگيهاي رسانههاي آنلاين نوشته، گزارش و توليد شود.
روزنامهنگار آنلاين پيوسته به دنبال عكس بيشتر، صداي بيشتر و شيوههای روايت بصريتر رويدادهاست و هميشه به يك مخاطب بسيار گرفتار و در عجله فكر ميكند. روزنامهنگار آنلاين پيوسته به اصل مطلب ميانديشد و از طولانينويسي پرهيز ميكند.
در روزنامهنگاری سایبر همه ابزارها و وسایل و حتی مکانها باید به نحوی از انحا قابل تغییر و جابهجایی باشند و بتوانند شکلهای گوناگونی به خود بگیرند و این یکی از ویژگیهای سازمانهای داینامیک امروز است. بروز انقلاب ارتباطى باعث شده تا گفتمان برجستهسازى از افراد و نهادها به مثابه منبع به سطح مخاطبان سوق داده شود. به ديگر سخن، نقش كامپيوترها در شبكههاى ارتباطى باعث شده است تا مردم قدرت ارتباطى را از رسانهها يا همان دروازهبانان پس بگيرند. رسانههاي مكتوب به شدت تحت تاثير اين رسانههاي جديد قرار گرفتهاند؛ تيراژ روزنامهها و مجلات در كشورهاي غربي و از جمله آمريكا پايين رفته است، درآمد روزنامهها كاهش پيدا كرده است و اكثر مطبوعات مجبور شدهاند روي اينترنت حضور يابند. صحبت از اين است كه آيا رسانههاي نوشتاري به صورت فعلي خواهند ماند يا نه؟ ميتوان پيشبيني كرد كه رسانههاي مكتوب، باقي خواهند ماند اما شكل و محتواي آنها دگرگون خواهد شد؛ محتواي آنها كمتر و فشردهتر خواهد شد (1).
اكنون وبلاگها به رسانهاي مؤثر در جامعه سياسي آمريكا تبديل شدهاند؛ به طوري كه حتي كانديداهاي رياست جمهوري مجبورند به آنها توجه كنند. وبلاگها انجمنهاي تخصصياي براي خود دارند و گاهي كنفرانسهاي بزرگي برگزار ميكنند و در آن همه وبلاگنويسها با گرايش خاص سياسي شركت ميكنند و حتي كانديداهاي انتخاباتي يا شخصيتهاي برجسته سياسي در اين كنفرانسها شركت كرده و سخنراني ميكنند چرا كه رأي وبلاگنويسها ميتواند مؤثر باشد. برخي وبلاگهاي مشهور از آنچنان نفوذي برخوردارند كه ميتوانند يك موضوع را برجسته كرده و توجه افكار عمومي را به خود جلب كنند. ويژگي ديگر وبلاگهاي سياسي در آمريكا شهرت بخشيدن و عمومي ساختن فيلمها يا عكسهاي مستند منتشر شده روي وبسايتهاي اشتراكي مثل يوتيوب يا فليكر است. بر اين اساس ميتوان گفت بهطور كلي روزنامهنگاري شهروندي - كه در مقابل رسانههاي جريان اصلي قرار دارد - امروزه نقش مهمي داشته و توجه سياستمداران و رسانهها و محافل مختلف را به خود جلب كرده است. درباره نقش وبلاگها در جامعه ايران نیز باید گفت وبلاگهاي فارسي در چند سال اخير توانستهاند خود را در سطح جهاني مطرح كنند و اين اتفاق عجيبي است كه در سطح رسانههاي اينترنتي در ايران رخ داده است و اين پديده ميتواند از زواياي مختلف مورد بررسي انديشمندان علوم ارتباطات ايران قرار گيرد (2).
خطر اصلى عليه روزنامههاى چاپى از جانب روزنامههاى الكترونيك اينترنتى بروز نميكند - اگرچه الان چنين است - بلكه خطر اصلى مربوط به سايتهاى پرقدرت اينترنتى نظير ياهو (Yahoo) است، زيرا اين سايتها با ايجاد اتصالهاى تخصصى (منابع اطلاعرسان تخصصى) خوانندگان روزنامهها را بهخود جذب مىكنند و به اين ترتيب، براى روزنامهها دردسرآفرين ميشوند. وقتى گزارش قاضى كن استار (Ken Starr) در ماجراى كلينتون - لوينسكى در يك فلاپى 119059 واژهاى در اينترنت ريخته شد، ظرف 48ساعت توسط 24/7ميليون نفر در سراسر جهان خوانده شد؛ يعنى چيزى برابر با تيراژ 50روزنامه آمريكا! در هر صورت مشروعيتى كه ترور جان اف كندى و جنگ خليجفارس به رسانههاى چاپى دادند، گزارش استار به اينترنت داد. در نشريات اينترنتی اگرچه از کلام بهره گرفته میشود، مخاطب میتواند به جای خواندن يک مصاحبه، اگر خواست به نوار آن گوش دهد يا به جای خواندن يک گزارش خبری، فيلم آن را نگاه کند. راديو تلويزيون نيز از تصوير متحرک و صدا و پخش همزمان بهره میگيرند اما در اين دو رسانه، زمان ارتباط در اختيار مخاطب نيست. مخاطب اين رسانهها مانند مخاطب نشريات مکتوب، محکوم به دريافت اطلاعاتی است که دبيران رسانه در اختيار او میگذارند.در نشريات اينترنتی زمان ارتباط در اختيار مخاطب است. کارکنان نشريات اينترنتی میتوانند در خانههای خود هم کار کنند. هزينههای کمرشکن چاپ، کاغذ، پست و توزيع هم از بودجه نشريات اينترنتی حذف شده است. در روزنامهنگاري سايبر تيراژ و مخاطب معنا و مفهومي ندارد. با وجود تعریفهای ارائه شده چه نوعي از رسانهها را میتوان در قالب روزنامهنگاری سایبر قلمداد کرد؟ با جمعبندی ديدگاههاي صاحبنظران این رشته میتوان اين اشکال را برای روزنامهنگاری سایبر برشمرد؛ نسخه اینترنتی روزنامهها، روزنامههای اینترنتی، خبرگزاریهای اینترنتی، روزنتها، وبسایتهای خبری، وبلاگها و بلاگ نیوزها و خبرخوانهای اینترنتی.
ویژگیهای سایبر ژورنالیسم
مهمترین ویژگیهاي روزنامهنگاری سایبر را میتوان بدين ترتيب برشمرد:
1 - استفاده از مولتی مدیا: یعنی از استفاده از صوت، تصویر، انیمیشن، متن و سرعت بهروزرسانی (آنلاین بودن و بهروز رسانی لحظهای در طول تمام مدت شبانهروز و تمام ایام هفته).
2 - توزیع افقی اطلاعات: ارتباطات جمعى از آغاز حالتى يكطرفه داشته است. از مدلهاى ارتباطى شانون و ويور تا نظريه گلولههاى جادويى، همه و همه جريانهايى يكطرفه بودهاند؛ حال آنكه در رسانههاى سايبر، گيرنده يك مشاركتگر فعال است كه مثل فرستنده در توزيع اطلاعات شركت دارد.
3 – تمرکززدایی: روزنامهنگاری سایبر تمرکزگرایی را از بین برده و در تمام مراحل تولید و انتشار، از ویژگی تمرکززدایی بهره میبرد.
4 - قابلیت دسترسی: انواع رسانههای سایبر در دسترس همگان قرار داشته و با استفاده از تکنولوژیهای عمومی اینترنتی و فراگیر، تولید و منتشر میشوند.
5 - فقدان محدودیت انتشار: برخلاف روزنامههای چاپی، اين محدودیتی از نظر فضای چاپ و حجم مطلب ندارد.
6 - فقدان سلسله مراتب: بسیاری از انواع رسانههای آنلاین و سایبر فاقد سلسلهمراتب مرسوم در روزنامهنگاری چاپی بوده و به همین دليل فرایندهای اداري در آنها بسیار سریع و بدون بوروكراسي است.
7 - عدم سانسور: ممیزی، دروازهبانی خبر و فیلترینگ در روزنامهنگاری سایبر در کمترین شکل خود وجود دارد.
8 - داشتن قابلیت تعاملی (با استفاده از امکاناتی نظیر کامنت)
9 - تازه و دائمی بودن: متن در روزنامهنگاری سایبر هرگز کهنه نمیشود.
10 - شخصى شدن: روزنامههاى سايبر حتى مىتوانند براى يك نفر انتشار يابند؛ بهاين معنى كه شما مىتوانيد به سايت مورد استفاده روزنامه اينترنتى خود دستور بدهيد كه چه نوع اطلاعاتى را در اختيارتان قرار داده و چه نوع اطلاعاتى را در اختيارتان قرار ندهد.
11 - نزديك و بىواسطهبودن: بين توليدكننده و مصرفكننده (رسانه و مخاطب) هيچ واسطهاى وجود ندارد؛ چيزى شبيه بهارتباط چهره بهچهره. بهعبارت بهتر هر دو طرف، هميشه بههم دسترسى دارند و امكان پسفرست هم بهطور لحظه به لحظه براى طرفين موجود است.
12 - آزادى از زمان و مكان: زمان و مكان، هر دو در اينترنت نابود شدهاند. شما بهمحض تماس با اينترنت در جهان سايبر قرار ميگيريد. اختلاف ساعت با كشورها براى دسترسى به اطلاعات و همچنين فاصله مكانى شما با اين كشورها هيچ مفهومى ندارد. اين امر در مورد روزنامههاى اينترنتى به اين معناست كه آنها لحظه به لحظه در معرض ديد مخاطب قرار دارند و به عبارت بهتر ساعت انتشار براى آنها - كه معمولا براى رسانههاى نوشتارى پس از چاپ شدن است - هيچ مفهومى ندارد. علاوه بر اين، براى رسانههاى الكترونيك هيچ مشكلى از نظر توزيع هم وجود ندارد؛ نه برف، نه باران، نه كمبود وسايل نقليه زمينى، دريايى و نه مشكل تنظيم ساعت ارسال نشريه با خطوط هوايى، هيچكدام مطرح نيست.
13 - تحریریه آنلاین: تعداد خوانندگان يك روزنامه الكترونيك قابل اندازهگيري است. به كمك ابزارهاي مديريت شبكههاي كامپيوتري، هر شبكه اطلاعرساني اين توانايي را دارد كه تعداد افراد مراجعهكننده به يك پايگاه وب را در طول شبانهروز مشخص كند. به اين نكته نيز بايد توجه كرد كه روزنامههاي الكترونيك همانند روزنامههاي چاپي داراي تحريريه، خبرنگار، عكاس، حروفچين، صفحهآرا، ويراستار، دبير سرويس، سردبير و غيره است اما دانش و مهارت انفورماتيك بسياري از اين افراد، از همسطحان خود در روزنامههاي چاپي بالاتر است. به عنوان مثال، صفحهآراي يك روزنامه الكترونيك بايد علاوه بر آشنايي با اصول طراحي صفحات روزنامه، به خصوصيات و نحوه طراحي وب نيز تسلط كامل داشته باشد تا بتواند اصول و روشهاي صفحهآرايي خود را در قالب اين صفحات بگنجاند. در واقع، افراد شاغل در روزنامههاي الكترونيك بايد تخصص خود در علوم اجتماعي را با فناوريهاي نوين درهمآميزند.
ضعفهاي روزنامهنگاری سایبر
1 - عرصه سايبر هنوز تا حدودي فاقد دانش است و بيشتر اطلاعات عرضه مىكند.
2 – رسانههاى سايبر عمدتا خبر زدهاند و جنبه تحلیلی آنها قوی نیست.
3 - سابقه و مشروعیت رسانههای سایبر کمتر از روزنامههای مکتوب است.
4 - اين رسانههاجنبه سرگرمکنندگی دارند و جنبه تحقیقی آنها ضعیفتر است.
5 - مرز شايعه و واقعيت در اينترنت كمرنگ است.
6 - اين رسانهها فقرا را كاملا طرد و حذف خواهند كرد و آنچه بر اينترنت حاكم است، استفاده جامعه از آن نيست بلكه مكانيزم بازار است.
7 - ضریب نفوذ و سرعت اینترنت در ایران پايين است.
8 - رسانههاي سايبر به عنوان ابزار جنگ روانی احزاب یا گروهها یا سرویسهای خارجی مورد استفاده قرار ميگيرند.
9 - نظارتي از نظر انتشار مطالب کذب، توهینآمیز یا غیراخلاقی در اين رسانهها وجود ندارد.
10 - فقدان حقوق و تکالیف و اهرمهای حمایتی، تشویقی یا تنبیهی از ديگر مشكلات رسانههاي الكترونيك است.
خبرنویسی در روزنامهنگاری سایبر
برخی صاحبنظران ارتباطات معتقدند که در روزنامهنگاري سايبر سبک خاصی برای نوشتن وجود ندارد و اينکه تا امروز چيزى به عنوان سبک روزنامهنگارى آنلاين در جهان توليد نشده است. تعريف خبر در محيط سايبر هيچ تفاوتى با تعريف خبر در محيط کاغذى ندارد. سبکهاى خبرنويسى در روزنامهنگارى آنلاين هيچ تفاوت قابل ملاحظهاى با سبکهاى خبرنويسى در روزنامهنگارى کاغذى ندارد. هنوز هم سبک هرم وارونه از جمله مهمترين سبکهاى خبرنويسى است. تيتر زدن، سوتيتر زدن و شرح عکس نوشتن در حوزه سايبر، هيچ كدام با روزنامههاي چاپى تفاوتى ندارد. اما عدهاي ديگر معتقدند در این نوع روزنامهنگاری باید نکات و ملاحظات خاصی را درنظر گرفت. اینکه برای نوشتن در روزنامههای سایبر باید از سبک هرم وارونه یا نرم خبر استفاده کرد، محل مناقشه است. به گفته دکتر یونس شکرخواه، نرم خبر بيشتر در كشورهايى رايج است كه فضاى ماهوارهاي زنده و فضاى وب قوى دارند. امروز چون روزنامهها در خبررسانى - به خاطر زمانهاى چاپ - به پاى ماهواره و وب نمىرسند، مجبورند براى رقابت با ماهواره و وب، نرمنويسى كرده و تحليل ارائه كنند. هرم وارونه مربوط به رسانههاى آنلاين است اما جالب است كه در ايران خيال مىكنند در فضاى وب بايد سافتنويسى كنند.
سبک دیگری که اخیر در این زمینه مطرح شده، سبکي موسوم به سبك نوشتاري الماس خبري (news diamond) است. پاول برادشاو(Paul Bradshaw) ميگويد رسانههاي نوين از يكسو اجازه نشر سريعتر خبرها را ميدهند (تلويزيون و راديو، بعد موبايل و ايميل و حالا موبلاگها يا همان وبلاگهاي موبايل پايه) و از سوي ديگر، وب رسانهاي كامل براي روزنامهنگاري است كه به طور بالقوه عميقتر و گستردهتر از شاهان سابق محتوا و تحليل( يعني روزنامهها و مجلات) است. بنابراين او فرايند جديد نوشتن در دنياي آنلاين را با تاكيد بر 2 عنصر سرعت و عمق به تصوير ميكشد.
آموزههاي روزنامهنگاري سايبر
رسانههاي الکترونيک، جذابيتها و ويژگيهاي منحصر به فردي دارند که آنها را در رقابت با رسانههاي سنتي در جايگاه بسيار والايي قرار ميدهد. بدون شک يکي از مهمترين دستاوردهاي تحقق جامعه اطلاعاتي و گسترش استفاده از شبکههاي اطلاعرساني، به خصوص اينترنت در سطح جهان، به وجود آمدن مفهومي به نام روزنامهنگاري سايبر در برابر روزنامهنگاري سنتي است.
از ويژگيهاي رسانههاي الکترونيک ميتوان به موارد زير اشاره کرد:
1 - در روزنامهنگاري سايبر ميتوان پس از انتشار خبر در هر زمان و مکان اطلاعات تازه را به آن افزود و ميزان انعطاف نيز بسيار بالاست در حالي که در روزنامهنگاري سنتي پس از چاپ خبر در روزنامه يا پخش آن در بخشهاي خبري راديو و تلويزيون، امکان تغيير و اصلاح آن وجود ندارد.
در صورتي که اطلاعات بيشتري در مورد خبري حاصل شود، بايد تا زمان انتشار شماره جديد روزنامه منتظر ماند؛ به بيان ديگر روزنامهنگار سايبر در قيد و بند زمان و مکان گرفتار نيامده است.
از سوي ديگر، مخاطب روزنامهنگار سايبر محدوديتي ندارد و به عنوان مثال نبايد تا زمان انتشار روزنامه يا آغاز اخبار تلويزيون منتظر بماند بلکه تنها کافي است در هر زمان به اينترنت و سايت مورد علاقهاش مراجعه کند و از جديدترين اخبار مطلع شود. نوشتهها و ديدگاههاي روزنامهنگاران لحظه به لحظه در معرض قضاوت و ديد وي قرار ميگيرند و فاصله مکاني با رسانه، ديگر معنايي نخواهد داشت.
2 - در روزنامهنگاري سايبر واسطهها از بين ميروند و ارتباط بيواسطه بين رسانه و مخاطب ايجاد ميشود. علاوه بر اين، همانطور که اطلاعات از سوي روزنامهنگار به سمت مخاطب جريان مييابد، وي نيز امکان مييابد تا اطلاعات مورد نظر خود را براي رسانه ارسال کند زيرا روزنامهنگاري سايبر خياباني دوطرفه است. اين کار از طريق آدرسهاي پست الکترونيک، سايت، فرمهاي نظرخواهي تعبيه شده در آن، مجامع آنلاين و ديگر سيستمهاي مشابه امکانپذير است.
3 - استفاده از Hypertext (فرامتن): يکي از بديعترين ويژگيها و محاسن روزنامهنگاري سايبر وجود فرامتن است. احتمالا هنگام گشتوگذار در وبسايتهاي مختلف و از جمله سايتهاي متنوع اطلاعرساني، با واژههايي روبهرو شدهايد که با کليک کردن روي آنها صفحه ديگري - که حاوي اطلاعات بيشتري در مورد آن واژه بوده - به نمايش درآمده است؛ اين همان مفهوم فرامتن است که نشان ميدهد متون در جهان رسانههاي سايبر به هم گره خوردهاند و دسترسي به سوابق و تمامي اسناد مربوط به آنها به سادگي ممکن شده است.(3)
امروزه تمامي سايتهاي خبري معتبر با استفاده از اين روش، امکان دسترسي کاربر به جزئيات قبلي مربوط به يک خبر را فراهم ميآورند. اين در حالي است که در روزنامهنگاري سنتي براي اين کار بايد به آرشيو کاغذي روزنامهها مراجعه شود که کاري وقتگير و پرهزينه است.
4 - در رسانههاي سايبر استفاده از متن و عکس - که در رسانههاي سنتي هم موجود است -متحول شده و علاوه بر اين، صدا، موسيقي، ويدئو و... به کمک روزنامهنگار ميآيد تا مقصود خود را هر چه بيشتر براي مخاطب توضيح دهد.
شهروندان روزنامهنگار
روزنامهنگاري شهروندي در حقیقت به معنای ایفای نقش شهروندان در پردازش، گردآوری، تحلیل و انتشار اخبار و اطلاعات است؛ البته CITIZEN Journalism نباید با CIVIC Journalism یکسان انگاشته شود.
روزنامهنگاری شهروندی سعی کرد به جای يك مصرفکننده نهایی کالایی به نام «خبر»، خود تولیدکننده خبر بوده و به مسائلی بپردازد که نیاز واقعی شهروندان باشد.
حوادثی همچون 11سپتامبر، حوادث تروریستی لندن و توفان سونامی به نقطه عطفی در نحوه گزارشدهی از رویدادها تبدیل شدند. مردم با استفاده از فناوریهای همراه خود مانند دوربینها و موبایلهای دوربیندار که عکس و فیلم میگرفتند از یک سو و خود به عنوان یک شاهد ماجرا از سوی دیگر، موجی از اخبار بهراه انداختند (4).
با توصیفات مذكور، این سؤال به قوت خود باقی میماند که چرا روزنامهنگاری سایبر هنوز جایی در دانشگاههای ایران ندارد؟ چرا دانشکدههای ارتباطات ما هنوز حتی یک رشته علمی یا یک درس در زمینه روزنامهنگاری سایبر ندارند؟
پانوشتها:
