مرور- غلامحسين صدري افشار، فرهنگ پژوه نامي در زمينه تاريخ علم نيز علائق فراواني داردواز جمله دغدغه‌هاي وي ترجمه متوني در اين زمينه است كه تاريخ علم سارتن در 6 جلد از جمله اين تلاش‌هاي ارزنده است.

آقاي صدري افشار پيگير جدي انتشار كتابهاي اين حوزه هم هست و البته دست به قلم، كه اين كتابها را به ديگران هم بشناساند. كتاب «6 نظريه‌اي كه جهان را تكان داد»  را  با معرفي اين فرهنگ پژوه و مترجم بخوانيد.

نظريه جاذبه عمومي، نظريه نسبيت، سياهچاله‌ها، هوش مصنوعي، پرتوزايي (راديوآكتيويته) و عامل وراثت (دِ.اِن.ا‌) 6‏تا از مهم‌ترين يافته‌هاي بشرند كه هم شناخت ما را از جهان شكل داده‏اند و هم پيامدهاي دوران‏سازي داشته‏اند.

تاريخ علم به‏ما مي‏گويد كه هيچ‏يك از اينها ناگهاني و بدون هيچ پيشينه به‏وجود نيامده است، بلكه هركدام حاصل تلاش‌ها و يافته‌هاي ده‌ها دانشمند است، كه ازآن ميان هوشمندي و سخت‏كوشي يكي از آنان سبب شده است تا در لحظه مناسب اين يافته‌ها را در كنار هم بگذارد، باهم تركيب كند و از آنها نظريه‏اي بسازد.

آيزاك نيوتن (1727-1642) پسر روستايي محروم از محبت پدر و مادر كه عادت به تنهايي و انديشيدن دارد، به رازهاي جهان هستي مي‏انديشد و با بهره‏گيري از يافته‌هاي كپرنيك، گاليله و كپلر به‏مفهوم جاذبه عمومي مي‏رسد و 3قانون معروفش را ارائه مي‏دهد: الف) هر جسمي حالت سكون يا حركت مستقيم يكنواخت خود را ادامه مي‏دهد، مگر آن‏كه نيرويي خارجي برآن اثر كند؛ ب)هرگاه جسمي تحت‌تأثير نيروي ثابتي واقع شود و شتاب گيرد، اين شتاب با نيرو نسبت مستقيم و با جرم جسم نسبت معكوس دارد؛ پ) هر عملي را عكس‏العملي است مساوي با آن و در جهت مخالف. اما يافته‌هاي نيوتن به‌نظريه گرانش و قانون‏هاي سه‏گانه محدود نبود. او در كتاب مكاتبه با لايبنيتس حسابان را به‏وجود آورد و با بهره‏گيري از آينه ساختار تلسكوپ را بهبود بخشيد و در مقام رئيس ضرابخانه سلطنتي مسكوكات آن كشور را در چهار سال از نو ضرب كرد و موجب بالا رفتن اعتبار پول انگليس شد.

آلبرت اينشتين (1955-1879) پسر يك صنعتگر ورشكسته يهودي آلماني با بهره‏گيري از يافته‌هاي نيوتن، ماكسول، مايكلسن و مورلي، ماكس پلانك، مينكوفسكي، هرتس، ريمان، ماخ، پوانكاره و ديگران نظريه نسبيت را ارائه داد و به‏ما گفت سرعت انتشار نور در همه جهات يكسان و ثابت است و اندازه‌هاي مكانيكي به حركت مشاهده‏كننده‏اي بستگي دارد كه آن‌را اندازه مي‏گيرد. اين او بود كه با قانون زيبايش e=mc2همبستگي ماده و انرژي را بيان كرد و به‏ما گفت، اگر ماده به‏سرعت نور نزديك شود جرم آن افزايش مي‏يابد و يك واحد جرم در سرعت نور 90ميليون واحد انرژي آزاد مي‏كند. اين همان نظريه‏اي است كه به ساختن رآكتور و شكافت اتم انجاميد.

استفن هاوكينگ فيزيكدان انگليسي در سال 1942به‏دنيا آمد. او هنگامي‏كه در دانشگاه كمبريج در رشته فيزيك تحصيل مي‏كرد، دريافت به‏بيماري. M.Sگرفتار شده است، بيماري پيش‏رونده‏اي كه عضلات حركتي را از كار مي‏اندازد و تنها مغز فعال باقي مي‏ماند. پزشكان به‏او گفتند كه بيش‏از 2 سال زنده نمي‏ماند. اما هاوكينگ دراين فاصله هم از رساله دكتري خود دفاع كرد و هم زن گرفت (1965)و در سال( 1979)صاحب سومين فرزند خود شد. او، با اين‏كه هرروز توانايي‏هاي جسمي‏اش كاهش مي‏يافت، همچنان به‏كار و پژوهش خلاقش ادامه داد، مسافرت و سخنراني كرد، با بررسي ماهيت سياهچاله‌ها به‌نظريه مهبانگ دست يافت. اين نظريه به‏ما مي‏گويد كه ستارگان وقتي انرژي تابشي خود را از دست مي‏دهند، بسيار چگال مي‏شوند و از شدت فشار داخلي به‏درون خود مي‏رمبند. براين اساس گيتي نيز در ميلياردها سال پيش سياهچاله چگالي بوده كه به‏درون خود رمبيده و انفجار عظيمي را باعث شده است. با اين انفجار ماده به‏هر سو پرتاب شده و همچنان به‏صورت كهكشان‏ها درحال دور شدن از يكديگر است.

ماري كوري، كه نام اصلي‏اش ماريا اسكلودوفسكا ‌(1934-1867) و دختري لهستاني بود، كه در يازده سالگي مادرش را از دست داد، دبيرستان را با رتبه شاگرد اول به‏پايان برد و پس‏از هشت سال توانست براي ادامه تحصيل به پاريس برود و در دانشگاه سوربن هم در رشته فيزيك شاگرد اول شود، به‏كار در آزمايشگاه فيزيك بپردازد، با يك استاد فيزيك (پي‏ير كوري) ازدواج كند (1895)و آزمايشگاه مستقل خود را در يك انباري برپا سازد. ماري با بهره‏گيري از پژوهش‏ها و يافته‌هاي رونتگن و بكرل توانست  راديوآكتيويته ‌ ‌(پرتوزايي) و همراه با شوهرش پلوتنيم را كشف كند. او دراين مدت صاحب دو دختر شد‌. او نخستين زني بود كه به استادي دانشگاه نايل شد و به‏تنهايي عنصر راديوم را كشف كرد. او يك‏بار همراه با شوهرش و بار ديگر به‏تنهايي جايزه نوبل گرفت. 

 آلن تورينگ‌ (1954-1912) رياضي‏دان انگليسي دور از خانواده، در يك مدرسه شبانه‏روزي تحصيل كرد. مي‏گويند او تنها دانش‏آموزي بود كه هميشه نامرتب و دست‏هايش جوهري بود، با بقيه جور نبود، خجالتي و تنها بود و لكنت زبان داشت. او درحالي‏كه از بديهي‏ترين موضوع‏ها بي‏اطلاع بود، خيلي زود شروع به خواندن نظريه نسبيت كرد و علاقه شديدي به رمزنويسي پيدا كرد.

در دانشگاه كمبريج بيشترين علاقه تورينگ به منطق رياضي بود. او مي‏دانست رياضيات مي‏تواند قضاياي دلبخواهي توليد كند كه نه مي‏توان آن‏ها را اثبات كرد، نه رد كرد. او به‏اين فكر افتاد كه آيا مي‏توان چنين قضيه‌هايي را با استفاده از يك رشته قاعده در داخل يك دستگاه مشخص كرد. اگر اين‌طور بشود و بتوان آن‏ها را به‏سادگي مشخص كرد، به‏همان سادگي مي‏توان كنارشان گذاشت، بي‏آن‏كه برروي دستگاه تأثيري داشته باشند. او مي‏خواست بداند يك عدد قابل محاسبه چيست و چگونه محاسبه مي‏شود. او كوشيد اصولي را به‏دست آورد كه به‏اين‏كار منجر مي‏شود ( مانند تقسيم عدد به عامل‏هاي اولش) و ماشيني بسازد كه ازاين اصول تبعيت كند. به‏اين ترتيب تورينگ اصول ساخت يك كامپيوتر را عرضه كرده بود.

(1937) او در زمان جنگ سرپرست گروه رمزشكن در اداره اطلاعات ارتش بريتانيا بود، گروهي شامل افرادي از بهترين رياضي‏دانان كه وظيفه داشتند هزاران پيام رمزي را بررسي كنند و كليد رمزشان را به‏دست آورند. در سال 1943ماشين موردنظر تورينگ به‏نام كولوسوس ساخته شد و به‏كار افتاد. اين دستگاه مي‏توانست 25هزار حرف را در ثانيه بخواند. گروه به‏كمك اين ماشين‏ها (كه 10تاي آن ساخته شده بود) مي‏كوشيدند تا يكنواختي احتمالي در پيام‏هاي درهم‏ريخته را كشف و معني كنند.

سرانجام كار شبانه‏روزي گروه دستاوردهاي چشمگيري به‏بار آورد و در مرحله‏اي كه انگلستان تنها ذخيره غذايي يك‏هفته را داشت، محل همه زيردريايي‏هاي آلماني در اقيانوس اطلس شناسايي و رمزهاي عملياتي خوانده شده بود. اين‏كار سبب شد تا آلمان‏ها به نفوذ جاسوسان ظنين شوند و بيهوده به‏دستگيري عده زيادي افراد مظنون پرداختند. تورينگ پس‏از جنگ نيز در دانشگاه منچستر برروي كامپيوتري به‏نام مادام به‏كار پرداخت و نظريه ماشين هوشمند را پيشنهاد كرد. حرف او اين بود كه ماشين مي‏تواند ياد بگيرد و عمليات خود را فراتراز كار مكانيكي گسترش دهد. مادام اولين كامپيوتر درحال كار بود. تورينگ به كامپيوتر آموخت تا يك نامه عاشقانه بنويسد و ساعت‏هاي طولاني با آن شطرنج بازي مي‏كرد. او درسال 1950مقاله مهمي انتشار داد به‏نام ماشين‏هاي محاسبه و هوش و درآن گفت به كامپيوترها مي‏توان آموخت كه فكر كنند.

او در 39سالگي به‏عضويت انجمن سلطنتي درآمده بود كه درحكم فرهنگستان بريتانياست،  كشف دِ.اِن.ا. به‏دنبال يك قرن تلاش كساني همچون مندل، گالتن، مرگان، فيشر، فلمينگ، مولر، گريفيت، لوري، لون، شارگاف، پاولينگ، فرانكلين، كريك و واتسون صورت گرفت.
 وراثت موضوعي بود كه در دهه‌هاي اول سده بيستم فجايع هولناكي به‏بار آورد، اما سرانجام به‏يكي از جذاب‏ترين و زيباترين كشف‏ها منجر شد - ساختمان دِ.اِن.ا. مارپيچي دوتايي كه چون نردباني پيچان به‏طول 1/5متر درون هر سلول موجود زنده وجود دارد و حامل ژن يا عامل وراثت است. سرگذشت اين كشف علاوه‏بر اين كتاب در كتاب جداگانه‏اي به‏نام به ژنوم خوش آمديد به‏تفصيل بيان شده است.

فرانسيس كريك (2002-1916) در انگلستان به‏دنيا آمد. او پس‏از تحصيل در رشته فيزيك به آزمايشگاه فيزيك كاونديش در كمبريج پيوست.

جيمز واتسن (1928) اهل شيكاگو درشمار كودكان تيزهوش بود كه به پرنده‏شناسي علاقه داشت، ولي او نيز سرانجام از آزمايشگاه كاونديش سر درآورد و همكار جيمز كريك شد. دراين آزمايشگاه ازجمله برروي ساختماندِ.اِن.ا  و تصويربرداري از بلورها به‏كمك پرتو ايكس كار مي‏كردند. يكي از دانشمندان پيشگام دراين زمينه رزاليند فرانكلين بود كه براي نخستين‏بار توانسته بود تصوير واضحي از دِ.اِن.ا  به‏دست آورد. ويلكينز اين تصاوير را به واتسن نشان داد واين كليد كشف ساختمان دِ.اِن.ا  شد. آن‏دو بعدها كاشفان دِ.اِن‌.ا‌ شناخته شدند و به‏اين خاطر جايزه نوبل بردند.

ولي فرانكلين پيش‏از آن‏كه ازاين افتخار برخوردار شود از بيماري سرطان درگذشت. اين سرگذشت 6 نظريه‏اي است كه بينش ما را نسبت‏به جهان و خودمان شكل داده و دريچه‌هايي از آگاهي را به‏روي بشريت گشوده است. كتاب 6 نظريه گزارش خواندني ازاين ماجراست. بگذاريد اين گفتار را با جملاتي از ماري كوري به پايان برسانم.

«بي‏شك بشريت به‏وجود افراد مثبتي نيازمند است كه درجهت تأمين منافع خويش بيشترين تلاش را مي‏كنند، بي‏آن‏كه به منافع ديگري صدمه بزنند. درعين حال بشريت نيازمند افراد آرمان‏گرايي است كه تعقيب آرمانشان براي آنان اجتناب‏ناپذير است، بي‏آن‏كه به منافع شخصي خودشان بينديشند. به‏همين دليل يك جامعه سالم بايد وسايل كار ثمربخش اين افراد را فراهم كند تا بتوانند آرمان‌هاي انساني خود را بدون نگراني و مانع دنبال كنند.»

* 6 نظريه‏اي كه جهان را تغيير داد/ پل استراترن/ترجمه دكترتوكلي صابري ،بهرام معلمي/ انتشارات مازيار/ 1386