اهل بيت- احمد مرتاضي:
نهايت كوته نظري است كه در بررسي سيماي تاريخي پيشواي پنجم شيعيان امام باقر(ع) فقط يك بُعد از فضايل آن حضرت را برجسته سازي كنيم و شخصيت ايشان را در بعد علمي و انقلاب فكري به وجود آمده توسط آن رهبر ديني، محدود سازيم
همچنان كه مستشرقين بيخبر از فَحواي شريعت اسلام، به صِرف غور در روايات موافق و ناموافق تاريخي، در شناسايي يك شخصيت اسلامي گام برمي دارند و در اغلب زمانها در نتيجه تحقيقات دامنه دار خود، تصويري تك بعدي از شخصيت مورد مطالعه شان را براي جهانيان عرضه ميكنند و در نهايت، افق فكري مردمان هم عصر خود و نيز آيندگان را در داوريهاي خويش پيرامون آن شخصيت، محدود ميسازند.
بر اين اساس و در يك دسته بندي كلي از حاصل تحقيقات صورت گرفته و در تحليل و ترسيم سيماي تاريخي امام باقر(ع) ميتوان دستاوردهاي حيات آن امام شريف را در ابعاد مختلف، اين چنين ترسيم نمود:
1. استحكام بخشي به پايههاي انقلاب فكرياي كه از زمان زين العابدين(ع) و با در پيش گرفتن خطمشي تقيه شروع شده بود.
2. نقد انديشههاي انحرافي راه يافته در قلمرو عقايد مسلمانان بواسطه آغاز نهضت ترجمه از متون فلسفه يونان و ديگر بلاد غيرمسلمان و نيز گسترش انديشههاي تازه مسلمانان در متن جامعه اسلامي.
3. تقويت عقل علمي مردم و رهبري جامعه اسلامي به سوي باورهاي ناب اسلامي.
4. گسترش فرهنگ فقهي با محوريت مبارزه با بكارگيري روشهاي نادرست در استنباط احكام شريعت.
5. تربيت دانشمندان متبحري كه بعدها هر يك، استوانه علوم اسلامي به شمار ميآمدند.
6. و در نهايت، ارائه الگوي عملي به جامعه اسلامي در زمينه عبادت، زهد، علم، حضور سازنده در اجتماع و....
با پيش گرفتن اين طرز نگاه به سيره امام باقر(ع)، نكته حائز اهميتي كه وجود دارد اين است كه انقلاب فكري و بهخصوص مبارزه با تحريف انديشههاي ديني كه در اغلب موارد، دستاويز مهمي براي مبارزه با حكومتهاي درباري- كه جز از راه تكيه بر دينِ انحرافي، حكومتشان پابرجا نميماند- قرار ميگرفت، در حقيقت بريدن شاهرگ خلافت است. لذا انقلابي هم، كه امام باقر(ع) پيرو امام پيش از خود پيگرفته بودند، مبارزهاي به ظاهر مكتبي و در اصل يك حركت تشكيلاتي پنهان و قدرت نمايي بر ضد قدرت مسلّط بود، مثل همه قدرتمندانِ مبارز ولي در قالب نهضت پنهاني غيرنظامي.
پس مغز كلام اين ميشود كه نميبايست با تكيه بر تحليلهاي ارائه شده از سوي پژوهشگران و مورخان سطحي نگر و نگاه تك بعدي به چهره حياتي امام باقر (ع) آن حضرت را شخصيتي راكد و بيتفاوت نسبت به رخ دادهاي اجتماعي و سياسي روز، كه در انديشه اسلامي آميخته با آموزههاي دين است، ترسيم و به جهانيان ارائه كرد.
و حضرت اين چنين شخصيتي بودند كه سرانجام آفتاب وجودشان پس از 57 سال پرتو افكني بر گستره تاريخ علم و انديشه و فرهنگ تعالي بخش و سياست كارآمد و تسخير پايگاه فكري جامعه اسلامي و القاي روح ظلم ستيزي در كالبد پيروان، سرانجام به زهر كين مخالفان تعالي و سعادت بشري، در روز دوشنبه 7 ذي الحجه سال 114 هـ.ق در افق مدينه افول كرد و در سرزمين بقيع آرام گرفت.
