37 كشور در 19 نوامبر 1945 اساسنامة يونسكو (UNESCO) اين نهاد تخصصي سازمان ملل را امضا كردند و به‌اين ترتيب سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي ملل متحد(يونسكو) با هدف پيشبرد صلح و رفاه همگاني در جهان از طريق «همكاري» ميان ملت‌ها تأسيس شد.
يونسكو با ازدياد و تقويت مناسبات آموزشي، علمي و فرهنگي دو هدف كاملاً پيوسته را تعقيب مي كند:
1. توسعه، كه وراي تقاضاي سادة پيشرفت مادي، بايد به طيف گسترده اي از خواستهاي انسان پاسخ گويد، بدون آنكه ميراث نسلهاي آينده را به خطر افكند.
2. برقراري فرهنگ صلح، بر اساس آموزش مسؤوليت شهروندي و مشاركت كامل در فرايندهاي دموكراتيك. براي اينكه صلح پايدار، صادقانه و مورد قبول همه برقرار شود، در ديباچة اساسنامة يونسكو آمده است كشورهاي امضاء كنندة اين اساسنامه مصمم‌اند كه دستيابي كامل و برابر به آموزش، پي جويي آزاد حقيقت عيني، تبادل آزاد انديشه‌ها و دانسته‌ها را براي همگان تضمين كنند و روابط بين مردم خود را توسعه بخشند و افزايش دهند تا با درك متقابل و بهتر به شناختي دقيق‌تر و حقيقي تر از آداب و رسوم يكديگر برسند.

اعضاي يونسكو

اساسنامه يونسكو در سال 1946 مورد امضاء بيست كشور ديگر قرار گرفت و بدين ترتيب اين تعداد از اعضاء نخستين بنيانگذاران سازمان آموزشي، علمي، فرهنگي ملل متحد شدند. تا سال 1950 تعداد اعضا يونسكو به 59 عضو رسيد و در سال 1954 اتحاد جماهير شوروي سابق به عنوان هفتادمين عضو به اين سازمان پيوست.
بين سالهاي 1960 و 1962 در پي فرايند استعمارزدايي 24 كشور جديد التأسيس آفريقايي نيز به اين سازمان پيوستند. اما در سال 1984 يونسكو يكي از اعضاي مهم خود يعني ايالات متحده را كه بر مديريت و سياستهاي سازمان انتقاد داشت و تصميم به خروج از آن را گرفت را از دست داد. اندكي بعد انگلستان و سنگاپور نيز از  سازمان كناره گيري كردند.
در اوايل سال 1990 فروپاشي بلوك شرق سبب ايجاد تحولات بيشتر شد. كرسي آلمان شرقي بر اثر اتحاد با آلمان حذف گرديد. اندكي بعد فروپاشي اتحاد جماهير شوروي سابق نيز سبب افزايش اعضا شد و 12 عضو جديد بر اثر اين فروپاشي به سازمان يونسكو پيوستند از جمله ارمنستان، آذربايجان، گرجستان، قزاقستان و قرقيزستان، اندكي بعد نوبت كشورهاي يوگسلاوي سابق شد و كشورهايي نظير بوسني هرزگوين، اسلووني و كروزني به اين سازمان ملحق شدند.
از زمان تأسيس سازمان يونسكو 10 عضو در فواصل زماني مشخص از سازمان كناره گرفتند. به عنوان مثال آفريقاي جنوبي در سال 1956 اين سازمان را ترك كرد و در سال 1994 بعد از حذف نژاد پرستي دوباره ملحق شد. تمامي اين ده كشور به جز سنگاپور دوباره به يونسكو پيوستند. انگلستان يكبار ديگر در سال 1997 عضو يونسكو شد. در اكتبر 2003 با برگشت ايالات متحده به يونسكو تركيب اعضاي آن به 190 كشور عضو رسيد.

عرصه‌هاي فعاليت يونسكو

يونسكو اهتمام خويش را به فعاليت در زمينه‌هاي آموزش، علوم‌طبيعي، علوم اجتماعي و انساني، فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات مصروف كرده است. گزيده‌اي از حوزه‌هاي فعاليت :

آموزش:
حق آموزش، طرح‌ها و سياست‌هاي آموزشي، طفوليت و خانواده، آموزش ابتدايي, آموزش متوسطه، آموزش عالي، آموزش فني و حرفه‌اي، آموزش علم و فناوري، آموزش معلم، آموزش غيررسمي، آموزش جامع، تنوع فرهنگي و زبان‌شناختي در آموزش، ICT و آموزش، آموزش به هنگام فوريت‌ها، بحرانها و بازسازي، تربيت بدني و ورزش، صلح و آموزش حقوق بشر، آموزش عدم خشونت

علوم طبيعي:
آب شيرين، مردم و طبيعت، اقيانوسها، علوم‌زمين، سواحل و جزاير كوچك، علوم‌پايه و مهندسي، سياست علمي، زنان در علم

علوم اجتماعي و انساني:
اخلاق، حقوق بشر، جوانان و ايدز، زنان و برابري جنسي، نژادپرستي، تبعيض نژادي و بيگانه‌ستيزي، امنيت و صلح انساني، فلسفه، مطالعات روز و كاربردي، مهاجرت بين‌المللي، مسائل شهري، دموكراسي و دولت،

فرهنگ
فعاليت بهنجار، سياست‌هاي فرهنگي، ميراث، تنوع فرهنگي، گفتگوي بين‌فرهنگي، صنايع فرهنگي، فرهنگ و توسعه، هنرها و خلاقيت، توريسم فرهنگي، موضوعات ويژه

ارتباطات و اطلاعات
بايگاني‌ها و كتابخانه‌ها، رسانه‌هاي جمعي، محتواي خلاقانه: راديو، تلويزيون، رسانه‌هاي خبري، آموزش و ICT ، دولت الكترونيك، مسائل اخلاقي، آزادي بيان، مطبوعات مستقل، مردمان غيربومي، اطلاع‌رساني در عرصه توسعه جامعه، ابزارهاي پردازش اطلاعات، توسعه رسانه‌اي، آموزش رسانه‌اي، تكثر زباني، مراكز چند‌رسانه‌اي، افراد معلول و ICT ، حفاظت و بايگاني، اطلاع‌رساني در حوزه عمومي، شبكه‌هاي راديويي و تلويزيوني دولتي، نوسازي تجهيزات IT ، آموزش، زنان، جوانان

موضوعات خاص
افغانستان، افريقا، فرهنگ صلح، گفتگوي ميان تمدنها، آموزش همگاني، جنسيت، HIV/AIDS ، مردمان غيربومي، عراق، كشورهاي عقب افتاده، جزاير كوچك ( باربادوس و ده جزيره ديگر، اروپاي جنوب شرقي، شاهراه هاي اطلاعاتي يونسكو، آب، ميراث جهاني، جوانان

كميسيون‌هاي ملي
طبق ماده 7 اساسنامه يونسكو براي ايجاد هماهنگي بين يونسكو و مؤسسات ذيربط، كشورهاي عضو موظف به ايجاد كميسيون هاي ملي شدند. در حال حاضر 190 كميسيون ملي يونسكو وجود دارد كه در مجموعة نظام ملل متحد بي نظير است. در كميسيون هاي ملي متفكران، دانشگاهيان و شخصيت هاي علمي فعاليت دارند و در تدوين ، اجرا و ارزيابي برنامه‌هاي يونسكو مشاركت مي‌كنند. كميسيون‌هاي ملي از طريق انتشار كتاب ها و اسناد يونسكو و برگزاري كنفرانس ها و تشكيل نمايشگاه، ديدگاه ها و برنامه‌ هاي يونسكو را در كشور خود منعكس مي‌كنند. به علاوه نقش مشورتي نيز دارند و دولت‌هاي متبوع خود را از برنامه هاي يونسكو مطلع مي كنند و به اين ترتيب افكار و انديشه هاي يونسكو را اشاعه مي دهند.

ادارات تحت نظر کميسيون ملي يونسکو در ايران
5 اداره تحت نظر معاون مطالعاتي دبيرکل در ايران فعاليت دارند که عبارتند از:
اداره آموزش و پرورش، اداره علوم، اداره فرهنگ، اداره علوم اجتماعي و اداره ارتباطات و اطلاع رساني

هدف كلي
هدف برنامه‌هاي يونسكو كه بر اساس سهيم كردن همة انسان‌ها در دانش پي‌ريزي شده پيشبرد فرهنگ، صلح خواهي، توسعة انساني و توسعة پايدار مي باشد.

رسالت سازمان
1. توسعه و ارتقاء اصول و هنجارهاي جهاني مبتني بر ارزشهاي مشترك به منظور مواجهة با چالشهاي بوجود آمده و مهم در عرصة آموزش، علم، فرهنگ و ارتباطات و حمايت و تقويت "رفاه‌عمومي"
2. ارتقاء و گسترش تكثر‌گرايي از طريق به رسميت‌شناسي و صيانت از تنوع فرهنگي و ملاحظة حقوق‌انساني
3. ارتقاء سطح مشاركت و اقتدار در جامعة علمي از طريق دسترسي برابر، ظرفيت‌سازي و مشاركت در دانش

اهداف استراتژيك
 آموزش: ارتقاي آموزش به عنوان حق اساسي مطابق با اعلامية جهاني حقوق بشر، بهبود كيفيت آموزش از طريق متنوع‌سازي محتويات و متدها و ارتقاي ارزشهاي مشترك در سطح جهاني، ارتقاي سطح تجارب علمي، ابتكارات و اشاعه و مشاركت اطلاعات و اتخاذ بهترين تدابير در راستاي سياست‌ گفتگوي علمي
علوم: ارتقاء اصول و هنجارهاي اخلاقي براي هدايت توسعة علمي و تكنولوژي و استحالة اجتماعي، بهبود امنيت انساني از طريق مديريت بهينه تحولات اجتماعي و محيطي، تقويت و غنابخشي به ظرفيتهاي علمي، فني و انساني در راستاي مشاركت در جوامع علمي معاصر
فرهنگ: ارتقاء سطح ابزارهاي استاندارد قانوني و اجراي آنها در حوزه فرهنگ، صيانت از تنوع فرهنگي و تشويق گفتگو ميان فرهنگها و تمدنها، تقويت و غنابخشي ارتباط ميان فرهنگ و توسعه از طريق ظرفيت و مشاركت در دانش

محورهاي اصلي برنامه‌هاي يونسكو
- آموزش و پرورش براي همه
- پيشبرد تحقيقات زيست محيطي از طريق برنامه هاي علمي جهان
- حفظ و تقويت ميراث طبيعي جهان
- پيشبرد جريان آزاد اطلاعات، آزادي مطبوعات و توسعة رسانه‌ هاي كثرت گرا و در عين حال تقويت امكانات و ظرفيت هاي ارتباطي كشورهاي در حال توسعه
اين تلاش‌ها با همكاري كارگزارهاي گوناگون نظام ملل متحد و ساير سازمان هاي درون دولتي به عمل مي‌آيند.

توجه كارهاي يونسكو معطوف به اين امور سه گانه است: زنان، كشورهاي آفريقايي و كم توسعه يافته ترين كشورهاي جهان

استراتژي ميان مدت يونسكو

برنامه هاي ميان مدت يونسكو در چهارچوب برنامة ميان مدت شش ساله تنظيم مي‌شود.

استراتژي 2001 ـ 1996:

پيش نويس برنامة ميان مدت شش سالة يونسكو (2001 ـ 1996) بر مبناي نظرخواهي از كشورها، اجلاس هاي منطقه اي و بحث و تبادل نظرهاي مختلف تهيه مي شود. اين برنامه به سه برنامة كوتاه مدت دو ساله تقسيم و در كنفرانس عمومي مورد بحث و تبادل نظر نمايندگان كشورها قرار گرفته و تصويب مي‌شود.
پيش نويس جزئيات برنامه و بودجة دو سالة يونسكو به طور جداگانه با توجه به كليه جوانب و ديدگاه ها و نقطه نظرها تدوين و در اوايل بهار سالي كه كنفرانس عمومي در ماه نوامبر آن تشكيل مي‌شود. براي نظر خواهي و مشاركت كشورها به كميسيون هاي ملي كشورهاي عضو ارسال مي شود تا با توجه به سوابق و نظرات گذشته خود كه در تدوين پيش نويس ارائه كرده اند، نسبت به تهيه قطعنامه ها با بار مالي و پيشنهاد براي اصلاحيه ها اقدام كنند. قطعنامه‌ها و اطلاحيه‌ها بايد بر اساس قوانين و مقررات مربوط باشد و تعدادي از اين قطعنامه‌ها در طول كنفرانس عمومي با توجه به حمايت ساير كشورها و نظراتي كه ابراز مي شود به تصويب رسيده و كشورهاي مجري از بودجه هاي مصوب خود مطلع خواهند شد.
نكته قابل توجه اين است كه چون يونسكو يك سازمان مالي نيست، نمي تواند در سطح وسيعي از كشورها حمايت مالي به عمل آورد و كمك هاي مالي يونسكو چه در قالب قطعنامه و چه در قالب برنامة مشاركت كه جزيي از برنامه و بودجة عادي هردو سال مي باشد، حالت نمادي داشته و به هيچ وجه پوشش دهندة فعاليت هاي بزرگ نيست، مگر طرح هايي كه از طريق برنامه هاي فرابودجه اي يونسكو مورد حمايت قرار مي‌گيرند.

استراتژي 2007 - 2002:

استراتژي ميان مدت 2007 ـ 2002 همراه با برنامه و بودجه 2003 ـ 2002 مبيّن برنامه اصلاحات يونسكو مي‌باشد كه از سوي اجلاس عمومي يونسكو در سي و يكمين نشست سازمان كه در اكتبر ـ نوامبر 2001 برگزار گرديد پذيرفته شد. اين استراتژي درصدد طرح و ترسيم بينشي جديد و پيش‌نويسي نوين براي سازمان يونسكو از طريق تبيين كاركردهاي مطمئن مي‌باشد. به طور كلي اين استراتژي پيرامون يك موضوع وحدت آفرين تدوين شده است كه يونسكو سعي دارد از طريق آن روند صلح و توسعة انساني را در عصر جهاني‌سازي از طريق آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات بهبود و رشد بخشد.
به همين خاطر اين استراتژي در پي آن است كه بتواند ميان رسالت و نقش يونسكو از يك سو و جهاني‌سازي توأم با حفظ چهرة انساني ارتباط نزديك برقرار سازد.
اين استراتژي چهار حوزة برنامه‌ريزي بنيادين را با يك هدف مشترك به يكديگر پيوند مي‌زند و شمار محدودي از اهداف استراتژيك را ترسيم مي‌كند كه در مجموع دوازده هدف آن مربوط به كل سازمان و سه‌ هدف باقيمانده مربوط به برنامه‌هاي خاص سازمان مي‌باشد. در ميان اين اهداف استراتژيك دو موضوع بسيار مهم اما غير همسو ترسيم شده است كه هم بخش مهم و ذاتي تمامي برنامه‌ها مي‌باشد و بايد هم باشد. اين دو موضوع عبارتند از فقرزدايي مخصوصاً فقر شديد و توزيع اطلاعات و فناوري‌هاي ارتباطي در همة عرصه‌هاي آموزشي، علمي، فرهنگي و اطلاعاتي و ساخت يك جامعة علمي يا دانش محور.

يونسکو و اجلاس جهاني سران جامعه اطلاعاتي WSIS
يونسکو تحقق خطوط عمل 3، 7،8،9و 10 را از يازده خط عمل WSIS از طريق برگزاري نشست هاي مختلف پيگيري مي‌كند. موضوع خط عمل 3، دسترسي به اطلاعات و دانش، خط عمل 7، در خصوص موضوع آموزش الکترونيکي، خط عمل 8 تنوع فرهنگي، هويت و تنوع زباني، محتوا مي باشد خط عمل 9 رسانه ها و خط عمل 10 ابعاد اخلاقي جامعه اطلاعاتي مي باشد.
يونسکو کارگروهي در خصوص حاکميت اينترنت نيز دارد که اين موضوع را پيگيري مي‌كند