اين دانشگاه در ميان موسسات و سازمان‌هاي وابسته به آموزش‌عالي كشور از هر حيث و از هر نظر از جايگاهي رفيع بهره‌مند است. در واقع اگر متغيرهايي چون سابقه و قدمت، تدريس استادان بنام و بلند مرتبه، تحصيل دانشجويان ممتاز، كثرت دانشجويان، استادان و كاركنان، ارزش مدارك‌تحصيلي در كشور و خارج از آن، پيوند و تعامل با دستگاه‌هاي اجرايي و موسسات و شركت‌هاي صنعتي، اداري، اجرايي و...، داشتن كتابخانه‌ها و آزمايشگاه‌ها غني و مجهز، تعدد رشته‌ها و دانشكده‌ها و موسسات پيوسته و وابسته، واقع شدن در پايتخت و در مركز شهر و... را از معيارهاي تعيين اعتبار و اهميت يك دانشگاه برشماريم، بي‌گمان دانشگاه تهران را بايد معتبرترين و مهم‌ترين دانشگاه‌هاي كشور دانست. بي‌جهت نيست كه از اين دانشگاه با تعبير دانشگاه مادر و نماد آموزش‌عالي ياد شده است.

انديشه ايجاد مركزي براي آموزش عالي در ايران و به تعبير ديگر دانشگاه، نخستين بار با تاسيس دارالفنون در 1230 ه.ش به همت ميرزا تقي‌خان اميركبير عملي گرديد. دارالفنون گرچه توسعه نيافت اما تجربه مغتنمي پيش روي كساني كه در آرزوي آشنايي ايرانيان با دانش‌هاي جديد و پيشرفت‌هاي اروپائيان در صنعت، اقتصاد، سياست و... بوده اند، قرار داد.

با عطف به اين تجربه در 1307 ه.ش پروفسور دكتر محمود حسابي پيشنهاد راه‌اندازي مركزي جامع همه يا اغلب دانش‌ها را با وزير وقت فرهنگ، دكتر علي اصغر حكمت، در ميان نهاد.

در بهمن ماه سال 1312 شمسي، جلسه هيات دولت وقت تشکيل و در آن در موضوع آبادي تهران و زيبايي و شکوه ابينه، عمارات و کاخهاي زيباي آن سخن به ميان آمد. مرحوم فروغي که در آن روز رياست وزراء را برعهد داشت از يک سو و ديگر وزيران از سوي ديگر زبان به تحسين و تمجيد شهر گشودند و برخي از آنان براي جلب رضايت شاه در اين مقال، عنان از کف بدادند.

اما در اين ميان مرحوم علي اصغر حکمت کفيل وزارت معارف بي‌آنکه پيشرفت‌هاي پايتخت را ناديده انگارد با لحني محتاطانه چنين گفت: البته که در آبادي و عظمت پايتخت شکي نيست ولي تنها نقص آشکار آن اينست که انيورسته ندارد و حيف است که در اين شهر نوين از اين حيث از ديگر بلاد بزرگ عالم، واپس ماند.

اين سخنان ارزشمند تاثير خود را بر جاي نهاد و بي‌درنگ مقبول همگان افتاد از اين رو آنان با تخصيص بودجه اوليهاي به ميزان 250.000 تومان به وزارت معارف اجازه دادند تا زمين مناسبي براي تاسيس دانشگاه بيابد و ساختمان آن را در اسرع وقت پديد آورد. علي اصغر حکمت بي درنگ دست به کار شد و جستجو براي مکان يابي مناسب دانشگاه را با کمک و مشاوره آندره گدار، معمار چيره دست فرانسوي که در آن روزگار به عنوان مهندس در خدمت وزارت معارف بود آغاز کرد.

آنان پس از جستجوي بسيار در ميان ابنيه، باغها و زمينهاي فراوان آن روز اطراف تهران باغ جلاليه را براي احداث دانشگاه برگزيدن. در همين حال بر خلاف امروز که يافتن زمين مناسب در شهر تهران براي ايجاد دانشگاهي عظيم تقريباً ناممکن است، در آن روزها زمينهاي فراواني وجود داشت که صاحبان آنها نه تنها در فروش آنها امساکي نداشتند بلکه براي واگذار به چنين مؤسساتي که مسلماً سود کلاني هم بدنبال داشت، سر و دست مي شکستند.

از همين رو بود که گروهي از مالکين اراضي بهجت آباد با سوء استفاده هايي نظر وزير ماليه وقت را جلب کرده بودند که زمينهاي آنها را براي تاسيس دانشگاه خريداري نمايد. در حاليکه به نظر موسيو گدار عرصه آن زمينها تنگ و موقعيت آنها سيل گير بود و براي تاسيس دانشگاه به هيچ روي مناسب نبود. با اين همه مرحوم داور رجحان در جلسه هيات دولت به سختي برخريد اراضي بهجت آباد پاي فشرد و نظر بيشتر اعضاء را جلب کرده و سرانجام دولتيان، بهجت آباد را برگزيدند.

در همين حال که علي اصغر حکمت دل‌شکسته و نااميد ناظر ماجرا بود، رضاشاه وارد شد و پس از اطلاع از موضوع با قلدري خاص خود اوضاع را برهم زد و گفت: باغ جلاليه را برگزينيد. بهجت آباد ابداً شايسته نيست عرصه آن کم و اراضي آن سيل گير است. دولتيان در برابر اين سخنان قاطع، زبان در کام کشيدند و احدي دم برنياورد.

باغ‌ جلاليه در شمال تهران آنروز ما بين قريه اميرآباد و خندق شمالي تهران قرار داشت. اين باغ زيبا که پوشيده از درختان کهن‌سال مثمر و غيرمثمر بود، در حدود 1300.ق در واپسين سالهاي حکومت ناصرالدين شاه قاجار به فرمان شاهزاده اي به نام جلال‌الدوله بنا يافته و در آن روز در مالکيت تاجري ترک به نام حاج رحيم آقاي اتحاديه تبريزي بود.

به هر حال باغ جلاليه از قرار متري 5 ريال و جمعاً به مبلغ 100.000 تومان از اين تاجر خريداري شد و موسيو گدار به سرعت مامور تعيين حدود، نرده گذاري، طراحي و اجراي عمليات ساختماني در آن شد. در همين حال پانزدهم بهمن ماه 1313. ش لوح يادبود تاسيس دانشگاه با حضور مقامات دولتي در محلي که اکنون پلکان جنوبي دانشکده پزشکي است در دل خاک به امانت گذاشته شد.

آغاز عمليات ساختماني

طراحي پرديس دانشگاه را نيز همان معمار فرانسوي بر عهده گرفت. وي نخست طرح خيابانهاي اطراف و داخل دانشگاه را ارائه کرد و پس از تاييد در پانزدهم بهمن 1313، عمليات اجرايي با کاشت نهال‌هاي درختان سايه‌گستر و با شکوه چنار در کنار خيابان‌ها آغاز شد. اکنون آن نهال‌هاي نحيف عمري به درازاي دانشگاه يافته و آنان نيز 70 ساله شده‌اند.

تاسيس دانشگاه تهران كه با آغاز آشنايي جدي ايرانيان با مغرب زمين مقارن افتاده بود اين دانشگاه را به بستر اصلي ارتباط با تمدن مغرب زمين و علوم جديد تبديل كرد. از آغاز فعاليت‌هاي آموزشي دانشگاه تهران، تاكنون، همواره افراد شايسته و شخصيت‌هاي برجسته و چهره‌هاي صاحب نامي در آن به تدريس يا تحصيل پرداخته‌اند كه در اينجا با صرف نظر از اسامي فعالان كنوني در عرصه‌هاي سياست، اجتماع، علم و هنر، فقط به نام چند تن از درگذشتگان اشاره مي‌شود.

استاد جلال‌الدين همايي، عبدالعظيم قريب، بديع‌الزمان فروزانفر، پروفسور محمود حسابي، استاد علي‌اكبر دهخدا، دكتر محمد معين، مهندس مهدي بازرگان، شهيد دكتر مصطفي چمران، دكتر يدا.. سحابي، شهيد دكتر محمدمفتح، استاد شهيد مرتضي مطهري، دكتر عبدالحسين زرين كوب، دكتر كريم ساعي، دكتر احمد حامي و...

پرديس دانشگاه تهران كه از جنوب به خيابان انقلاب، از شمال به خيابان پورسينا و از شرق و غرب به ترتيب به خيابان‌هاي قدس و 16 آذر محدود است در سال 1313 ه.ش در مساحتي به وسعت 21 هكتار تاسيس شد. در اين مجموعه ساختمان دانشكده‌هاي:
 
هنرهاي زيبا، ادبيات و علوم انساني، علوم، فني، حقوق و علوم سياسي، پزشكي، دندانپزشكي، داروسازي و ساختمان كتابخانه‌مركزي (كه از مهم‌ترين كتابخانه‌هاي كشور به شمار مي‌آيد ) و مسجد دانشگاه واقع شده است.

سازمان مركزي دانشگاه، اداره امور دانشجويي، مركز بهداشت و درمان دانشجويان، دانشكده محيط زيست، جغرافيا، و... نيز در خيابان‌هاي اطراف دانشگاه قرار دارند. و دانشكده‌هاي علوم اجتماعي، علوم تربيتي، كوي دانشگاه، اقتصاد، الهيات و معارف اسلامي به ترتيب در اميرآباد شمالي و خيابان مطهري واقع شده اند.

هم‌چنانكه شماري ديگر از دانشكده‌ها و مراكز تحقيقاتي و پژوهشي دانشگاه تهران در بيرون از تهران در شهرهاي قم‌، كرج‌، پاكدشت، ساري ، چوكا و نشتارود واقع شده اند.

در سال1370ه.ش دانشکده‌هاي: پزشكي، دندان پزشكي و داروسازي از دانشگاه تهران جدا شدند و دانشگاه علوم پزشكي تهران را تشكيل دادند.

مركزيت علمي و آموزشي دانشگاه تهران و گستره و اهميت آن موجب شده تا اطراف اين دانشگاه بويژه خيابان‌هاي انقلاب و 16 آذر و خيابان‌هاي منشعب از آنها به بازار اصلي خريدو فروش كتاب تبديل شود، چنانكه مي‌توان گفت كه خيابان انقلاب از مهم‌ترين بازارهاي كتاب در سراسر ايران به شمار مي‌رود.

هم اكنون شمار اعضاي هيات علمي دانشگاه تهران حدود 1500 و كاركنان اداري آن بالغ بر 3500 تن است. اين دانشگاه از طريق آزمون سراسري در 111 رشته كارشناسي، 177 رشته كارشناسي ارشد و از طريق آزمون داخلي در 156 رشته دكتري دانشجو مي‌پذيرد. ظرفيت آموزشي دانشگاه حدود 32000 دانشجو است. همچنين اكنون 340 دانشجوي  خارجي در دانشگاه تهران در حال تحصيل اند.

نشان رسمي دانشگاه‌تهران، آرمي به قدمت تاريخ ايران

نقشي که امروز به عنوان نشان رسمي دانشگاه تهران انتخاب شده، از نقوش تاريخي کشور است که سابقه ممتدي در آثار صنعتي داشته و مقام شامخي در فرهنگ ايران باستان حائز اهميت بوده است.

آرم يا بهتر بگوييم نشان دانشگاه تهران که توسط دکتر محسن مقدم، استاد فقيد دانشکده هنرهاي زيبا طراحي شده است، برداشت وتقليدي است از نقشي که به صورت گچ بري شده در محوطه‌هاي دوران ساساني، نقش برجسته‌ها و نقوش مهرهاي اين دوره ديده شده است و دراين مورد بويژه تقليدي است از پلاک گچ بري شده مکشوفه از شهر ساساني تيسفون.

نقوشي که به عنوان نشان از آنها يادکرديم و به ظاهر به صورت داغ احشام در بين طوايف مسکون در ايران مورد استفاده بوده است، هماني است که در شکل مغولي تمغا بدان آشنائيم و کلاً اين اشکال به عنوان نشان مالکيت بود بر هر چيزي که صاحب آن بودند. در دوران ساساني اين نشان‌ها در نقش برجسته‌ها، سکه‌ها و ظروف نقره به عنوان نشان‌هاي خانوادگي به کار رفته‌اند. از آنجا که در ايجاد اين نشان‌ها از حروف خط پهلوي ساساني نيز استفاده شده طبيعت يک منوگرام را هم گرفته‌اند.

آرم دانشگاه تهران از نقش گچ‌بري شده مکشوفه از تيسفون گرفته شده است که نمونه منشاء آن در کاخ ساساني مشکوفه از دامغان در دست است. هم در اين مورد و هم در موارد مشابه آن در مهرهاي ساساني، نشان‌ها عموماً در ميان دو بال تزئيني (که مي‌تواند بال عقاب باشد) قرار داده شده‌اند که کاربرد آن را در ديگر نقوش اين دوره و شکل تاج‌هاي ساساني مخصوصاً در اواخر اين دوره شاهد هستيم. در شاهنامه فردوسي نيز اين گونه تاج‌ها با عنوان تاج‌هاي دوپر ياد شده است.

در مورد پلاک به دست آمده از تيسفون، نقش ميان بال‌ها از ترکيب حروف خط اين دوره (پهلوي ساساني) ساخته شده است و عده اي سعي در خواندن و توجيه اين نشان ها کرده اند. در مورد تيسفون نقش مورد بحث به صورت « افزوت » (امرود) به معناي فراواني و افزوني و نيز به صورت «ايلان» (ايران) نيز به صورت «او» براي کلمه اورمزد به معناي اهورا مزدا و يا صرفاً اسم هرمزه و هرمز خوانده شده است. استفاده دو کلمه دانشگاه تهران به شيوه نشان هاي دوران ساساني (که از ترکيب حروف تشکيل مي شود) در ميان بال هاي تزئيني بر اين اساس بوده است. حاشيه تزئيني که از دواير ريز تشکيل شده نيز دوران هخامنشي به عنوان يک عامل تزئيني مخصوصاً در سکه‌ها به کار مي رفته و در دوران ساساني نيز در سکه ها، مهرها و گچ بري مورد استفاده داشته است.

بنابه‌گفته دکتر مظفر بختيار، استاد دانشکده ادبيات دانشگاه تهران، در نشان دانشگاه در زمان رياست جهانشاه صالح تغييراتي داده شد، نشان اصلي، مانند آرم بيشتر دانشگاه‌هاي غربي، داخل قابي به شکل سپر رومي قرار گرفت و عنوان دانشگاه تهران به خط لاتين و نيز شعار مياساي ز آموختن يک زمان برآن اضافه شد. شکل جديد علاوه بر اينکه هيچگونه تناسبي با نقش هاي اصيل ايراني نداشت، اهداف و فعاليت هاي گسترده دانشگاه را در شعار «آموختن» منحصر کرده يود که بار رسالت مهم تربيتي، پرورشي و انسان ساز دانشگاه مغايرت داشت؛ در حدود سال 1350 نيز در شکل اصلي نشان دانشگاه تغييراتي گرافيکي اعمال شد و مدتي هم با آن شکل به کار رفت، ولي به منظور حفظ اصالت نشان قديم، مجدداً همان نشان به کار برده شده که هنوز هم پا بر جاست.

سردر دانشگاه تهران، سمبل علم و معرفت

بي‌شک ارزش بين‌المللي دانشگاه تهران، شهرت جهاني سردر اصلي آن را نيز به ارمغان آورده است. اين بناي تاريخي، علاوه بر اين که در سطح ملي سمبل تمام نماي علم، دانش، معرفت و نماد زندگي شيرين دانشجويي در زير سقف مرکز نمادين علمي کشور (دانشگاه تهران) است، در خارج از ايران نيز معرف يک دانشگاه نامدار در سطح خاورميانه است. با يک بررسي گذرا مي‌توان ادعا کرد که از ميان معروف‌ترين و معتبرترين دانشگاه‌هاي دنيا، دانشگاه تهران تنها دانشگاهي است که از طريق يک بناي فرهنگي سمبليک با مهندسي پيچيده، پيام‌هاي ويژه معنوي، علمي و فرهنگي را به مخاطبان خود القا مي کند.

برخي بر اين عقيده اند که طرح سردر دانشگاه، الهام گرفته از تصوير خيالي دوپرنده‌اي است که بال‌هايشان را براي اوج گرفتن و برخاستن از زمين، باز کرده‌اند. علم و دانش به دو بال تشبيه شده اند که ورود به دانشگاه با آن دو ممکن است و خروج از دانشگاه نيز با تقويت اين بال‌ها موجب صعود افراد بر فراز اجتماع خود و پاسداري از آن مي‌شود.

عده‌اي ديگر آن را به عنوان کتابي که به صورت باز در مقابل ديدگان گذارده شده باشد مي‌دانند که بيانگر ارزش مطالعه و تحقيق است. اما از تاريخچه و نحوه ساخت اين سردر اطلاعات و اسناد کاملي به دست نيامده است.

بنابر قولي در سال‌هاي 46-45 به دستور رياست وقت دانشگاه طرحي در ميان دانشجويان و طراحان مختلف به مسابقه گذاشته شد. از ميان طرح‌هاي رسيده طرح دانشجويي به نام کوروش فرزامي (از دانشکده هنرهاي زيبا) به عنوان طرح برتر برگزيده شد. کار اجراي طرح، ابتدا به يک شرکت پيمانکار سوئيسي واگذار شد که به دليل نواقص مربوط به مراحل قالب بندي از ادامه کار توسط اين شرکت ممانعت شد و يک شرکت پيمانکاري ايران به نام شرکت آرمه اجراي طرح را به عهده گرفته و به اتمام رساند.

بنابر آخرين صورت‌حساب و وضعيت شرکت آرمه هزينه اجراي طرح مبلغ 24 هزار و500 تومان بوده است. اگر چه تاريخ ساخت سردر را در سال هاي 46-45 مي‌دانند، اما تا سال 1348 هيچ سندي در خصوص آن در آرشيو دانشگاه مشاهده نشده است. در نشريه شماره 2 هنر معماري (تير، مرداد، شهريور1348) عکس‌هايي از سردر دانشگاه تهران به چاپ رسيده است در ذيل آن نام طراح و محاسب سردر آورده شده است (اين منبع نيز طراح را که کوروش فرزامي و محاسب آن را سيمون سرکيسيان ذکر کرده است). علاوه بر اين در کتابچه راهنماي دانشگاه تهران (1351) نيز عکس سردر چاپ شده است.

مديران دانشگاه

تا سال 1321 ه.ش دانشگاه تهران توسط وزير فرهنگ مديريت مي‌شد. از آن تاريخ به بعد مدیریت دانشگاه بصورت مستقل و زیر نظر وزارت فرهنگ در آمد. اسامی مدیران دانشگاه از ابتدا تاکنون به شرح زیر می‌باشد:

1. دکتر علی اصغر حكمت
2. دکتر اسمعیل مرآت
3. دکتر عیسی صديق علم
4. سید محمد تدين
5. دکتر مصطفی عدل
6. دکتر علی اکبر سياسي
7. دکتر منوچهر اقبال
8. دكتر احمد فرهاد معتمد
9. دكتر جهانشاه صالح
10. دکتر پروفسور فضل ا... رضا
11. دكتر علي  نقی عالیخاني
12. دكتر هوشنگ نهاوندي
13. دكتر  احمد هوشنگ شریفی
14. دكتر قاسم معتمدی
15. دكتر عبد الله شيباني
16. دكتر محمد ملکی
17. دكتر حسن عارفی
18. دكتر علی مهدی زاده شهری
19. دكتر ابوالقاسم گرجی
20. دكتر عباس شیبانی
21. دكتر بهمن یزدی صمدی
22.دكتر محمد فرهادی
23. مهندس اسماعیل اوینی
24. دکتر حسین فروتن
25. دکتر محمد رحیمیان
26. دکتر غلامعلی افروز
27. دکتر محمد رضا عارف
28. دکتر سید منصور خلیلی عراقی
29. دكتر رضا فرجي دانا
30. آیت ا... عباسعلی عمید زنجانی
31.دکتر فرهاد رهبر

 دانشگاه تهران؛ 31 رئیس در 75 سال

وقایع تاریخی

افتخارات عظيم و با شكوه تاريخ تمدن و فرهنگ ايران زمين، بيانگر وجود مراكز دانش، معارف، مطالعه و تحقيق در انواع علوم بوده است. مراكزي همچون: مدرسه نصيبين و مدرسه جندي شاپور، در ايالت خوزستان كه در سال 530 ميلادي، به فرمان خسروانوشيروان تاسيس يافت و تا زمان عباسيان دوام داشت، دليلي بر اين مدعاست. همچنين انديشمندان دوره اسلامي، همچون، ابن‌سينا، رازي، بيروني و... در ارتقاي تفكر و تعالي مدارج سير و سلوك جامعه بشري، در سطح جهان شناخته شده هستند.

از دوران صفويه، انتقال اصول معارف  جديد از اروپا آغاز شد، تا اينكه اولين مدرسه جديد در سال 1212 ه.ش در اروميه آغاز به كار كرد. همچنين، در سال 1230ه. ش اولين مدرسه دولتي بنام ((دارالفنون )) با رشته هاي مهندسي، دواسازي، طب و جراحي، توپخانه، پياده نظام، سواره نظام ومعدن شناسي تاسيس شد. دارالفنون، با تغييراتي، دارالمعلمين مركزي نام گرفت (سال 1296). داراي دو سطح مقدماتي و عالي بود. سطح مقدماتي، براي تربيت دبيران مدارس ابتدايي و سطح عالي جهت تربيت دبيران مدارس دبيرستان فعاليت مي‌نمودند.

اين دو، بعدها دانشسراي مقدماتي و دانشسراي عالي را تشكيل دادند(سال 1312)، البته مدارس ديگري به موازات اين مدارس، بوجود آمده بودند. به عنوان مثال: مدرسه سياسي، مدرسه طب، مدرسه فلاحت و.... در سال 1312ه.ش فكر تاسيس مركزي كه جامع همه يا اغلب مدارس عاليه باشد عملي شد، و قانون تاسيس دانشگاه در 8 خرداد سال 1313، از تصويب مجلس شوراي ملي گذشت.

شايان ذکر است که همزمان با آغاز عمليات ساختماني و ايجاد فضاهاي کالبدي دانشگاه کوشش براي تدوين سازمان و تشکيلات منظم آن که تنها در قالب ارائه و تصويب لايحه اي قانوني امکان پذير بود؛ آغاز شد. از همين رو بود که کميسيوني از رجال نامي و برجسته آنروز تشکيل شد تا بدين مهم بپردازد طرفه آنکه اعضاء کميسيون مزبور هر کدام عصاره و دست پرورده مکاتب و نظام هاي فکري و فرهنگي گوناگون اعم از نمايندگان مکاتب سنتي و مدرن بودند. آنچه به عنوان پيش نويس لايحه عرضه کردند، براستي برآيندي از سنت‌هاي علمي و آموزشي کهن ايراني از جندي شاپور گرفته تا دارالفنون از يک سو و مدارس نوين و مدرن اروپايي از ديگر سو بود. نظري بر اسامي اعضاء آن کميسيون که نامشان ذيلا آمده است گواه اين سخن است:

1. حاج سيد نصرالله تقوي، استاد مدرسه سپهسالار
2. بديع الزمان فروزانفر، دانش‌آموخته حوزه‌هاي علمي خراسان
3. غلامحسين رهنما، استاد رياضيات دارالفنون
4. ميرزا علي اکبر دهخدا، رئيس مدرسه حقوق
5. دکتر عيسي صديق، دانش آموخته دانشگاه‌هاي اروپا و آمريکا
6.دکتر رضازاده شفق، دانش آموخته دانشگاه برلين
7. دکتر اميراعلم، فارغ التحصيل دانش پزشکي از ليون فرانسه
8. دکتر لقمان الدوله ادهم، رئيس مدرسه طب و دانش آموخته اونيورسته پاريس
9. دکتر علي اکبر سياسي، فارغ التحصيل دانشگاه پاريس و رئيس تعليمات عاليه آنروز
10. ميرزا محمدعلي خان گرگاني، رئيس وقت اداره بازنشستگي و از مديران کاردان و نام آشنا در مسائل اداري و سازماني
11.  علي اصغر حکمت، کفيل وزارت معارف

اين استوانه‌هاي علمي و اداري پس از چند ماه مطالعه، تبادل نظر و بررسي، لايحه قانوني تاسيس دانشگاه را در اسفند 1312 به مجلس شوراي ملي پيشنهاد کردند و پس از 2 ماه بررسي و مطالعه در کميسيون معارف پارلمان سرانجام قانون تاسيس دانشگاه تهران در هشتم خرداد 1313 از تصويب مجلس شوراي ملي گذشت و برگي زرين در تاريخ تاسيس نهادهاي آموزشي در ايران ورق خورد و اينبار قانون مزبور سرآغاز تاسيس نهادهاي نوين آموزشي در تاريخ اين مرز و بوم شد.

اينک نظري بر برخي مواد آن قانون: قانون تاسيس دانشگاه تهران مشتمل بر 21 ماده است که تشکيلات دانشگاه، دانشکده‌ها، سازمان اداري، مديريت و شوراهاي عالي و چگونگي استخدام کادر آموزشي و اداري آنرا در بر مي‌گيرد.
در ماده اول اين قانون آمده است که: مجلش شوراي ملي به وزارت معارف اجازه مي‌دهد موسسه اي به نام دانشگاه براي تعليم علوم و فنون و ادبيات و فلسفه در تهران تاسيس نمايد.
در ماده دوم قانون مزبور از شعب و تشکيلات داخلي  دانشگاه سخني به ميان آمده است. بر اساس اين ماده: دانشگاه داراي شعب ذيل است که هر يک از آنها به دانشکده موسوم خواهد بود.

1. دانشکده علوم معقول و منقول
2. دانشکده علوم طبيعي و رياضي
3. دانشکده ادبيات، فلسفه و علوم تربيتي
4. دانشکده طب و شعب و فروع آن
5. دانشکده حقوق و علوم سياسي
6. دانشکده فني و علوم مهندسي

با اين حال قانون هشتم خرداد، توسعه دانشگاه را در رشته‌ها و فروع جديد و متناسب با زمان وزارت شمس‌الدين امير علايي در وزارت کشاورزي نخستين مدرسه‌عالي فلاحت که ريشه در عهد مظفرالدين شاه قاجار داشت، به دانشگاه تهران ملحق شد.

اين مدرسه که در قالب باغي وسيع در کرج قرار داشت به همراه لابراتوار و کتابخانه و چاپخانه ضميمه دانشگاه تهران گرديد و با وجود آنکه اکنون پس از 70 سال رشته هاي مرتبط با پزشکي از دانشگاه تهران منفک و به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي ملحق شده است.

دانشگاه تهران با داشتن 17 دانشکده، 2 مجتمع آموزش عالي، 4 مرکز يا موسسه آموزشي - پژوهشي، 14 موسسه تحقيقاتي و 3 موسسه خدماتي اطلاع رساني همچنان بزرگترين و وسيع‌ترين دانشگاه ايران و به راستي مادر دانشگاه‌هاي اين سرزمين و نماد آموزشي عالي کشور است.

وقايع نگار تاريخي:

• 15 بهمن 1313 - افتتاح دانشگاه تهران با شش دانشكده طب ، فني ،علوم ، علوم معقول و منقول ، ادبيات و حقوق.
• 14 اسفند 1313 - انتصاب دكتر علي اصغر حكمت به رياست دانشگاه
• 25 اسفند 1313 - تشكيل اولين جلسه شوراي دانشگاه
• 1314- اولين دوره پذيرش دانشجو براي 5 دانشكده حقوق ، پزشكي ، فني ، علوم و ادبيات با 886دانشجو
• 1315 - اعتصاب دانشجوان دانشكده فني در اعتراض به كمبود وسايل آزمايشگاهي و استاد
• 12 مرداد 1317 - انتصاب دكتر اسماعيل مرات به رياست دانشگاه
• 30 شهريور 1320 - انتصاب دكتر عيسي صديق به رياست دانشگاه
• 13 آذر 1320 - انتصاب دكتر سيد محمد تدين به رياست دانشگاه
• 18 اسفند 1320 - انتصاب دكتر مصطفي عدل به رياست دانشگاه
• 18 مرداد 1321 - انتصاب دكتر علي اكبر سياسي به رياست دانشگاه
• بهمن 1324 - تظاهرات دانشجويان دانشكده علوم و سركوب آن توسط نيروي پليس
• 1324 - واگذاري كوي به دانشگاه تهران
• 1324 - الحاق دانشكده كشاورزي به دانشگاه تهران
• 1324 - الحاق دانشكده دامپزشكي به دانشگاه تهران
• دي 1325 - اعتصاب دانشجويان دانشگاه تهران در اعتراض به مسايل آموزشي
• 1325 - ايجاد چاپخانه دانشگاه
• خرداد 1327- راهپيمايي دانشجويان دانشكده حقوق در اعتراض به انتخاب  عبدالحسين هژير به نخست‌وزيري، درگيري با پليس
• 15بهمن 1327 - تيراندازي به شاه در دانشكده حقوق
• 1328 - تبديل هنركده به دانشكده هنرهاي زيبا
• 29 آذر 1328 - تشكيل سازمان موقت دانشجويان كوي دانشگاه
• 26 ارديبهشت 1329 - تشكيل سازمان دانشجويان دانشگاه تهران
• 16 مهر 1332 - تظاهرات بيش از 2000 تن از دانشجويان در دانشگاه تهران و خيابان‌هاي اطراف در حمايت از دكتر مصدق و اعتراض به رژيم كودتا
• 16 آذر 1332 - ادامه تظاهرات دانشجويان دانشگاه تهران و شهادت سه دانشجوي دانشكده فني (روز دانشجو)
• 18 آذر 1332 - تظاهرات دانشجويان دانشگاه تهران در اعتراض به ورود نيكسون رئيس جمهوري آمريكا و بزرگداشت خاطره شهداي دانشجو
• 18 دي 1333- انتصاب دكتر منوچهر اقبال به رياست دانشگاه
• 1334 - تاسيس مؤسسه علوم اداري
• 1335 - تاسيس مؤسسه ژئوفيزيك
• 3ارديبهشت 1336 - انتصاب دكتر فرهاد معتمد به رياست دانشگاه
• 1336 - تغيير نظام آموزشي به نظام واحدي در دانشگاه
• 1336 - تغيير بخش ، قسمت و كرسي آموزشي به گروه آموزشي
• 1336 - تاسيس مؤسسه لغت نامه دهخدا
• 1336 - تاسيس مؤسسه جغرافيا
• 1337 - تاسيس مركز تحقيقات اتمي دانشگاه
• 1337 - تاسيس مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي
• 1338 - تاسيس مؤسسه باستان شناسي
• 1339 - تاسيس مؤسسه تحقيقاتي اقتصادي
• 14 اسفند 1339 - تظاهرات دانشجويان در دانشگاه تهران و حمله به دكتر اقبال رئيس دانشكده پزشكي و آتش‌زدن ماشين وي
• 1341 - تاسيس مؤسسه روان‌شناسي
• 1342 - ايجاد مركز بهداشت دانشگاه
• 1342 - تاسيس دانشكده اقتصاد
• 21 فروردين 1342 - اعتصاب غذاي دانشجويان دانشگاه تهران در اعتراض به جو كشتار وسركوب در دانشگاه
• 21 فروردين 1342 - ديدار دانشجويان دانشگاه تهران با امام خميني (ره ) در قم پس از آزادي ايشان
• 18 ارديبهشت 1342 - انتصاب دكتر جهانشاه صالح به رياست دانشگاه
• 1343 - ايجاد شوراي تحقيقات علمي
• 1343 - تاسيس مؤسسه آمار و انفورماتيك (از مهر ماه 1382 به مركز انفورماتيك تغيير نام‌يافت)
• 1343 - تاسيس دانشكده علوم اداري
• 1343 - تاسيس دانشكده علوم تربيتي
• 1344 - تاسيس مركز مطالعات عالي بين‌المللي
• 1345 - تاسيس دانشكده بهداشت
• 1345 - تاسيس دانشكده جنگل داري (منابع طبيعي)
• 22 مهر ماه 1345 - گشايش مسجد دانشگاه تهران
• 1345 - تاسيس مؤسسه علوم جزايي
• 1345 - تاسيس مؤسسه آب شناسي
• بهمن 1345 - اعتصاب دانشجويان دانشگاه تهران موسوم به اعتصاب شهريه
• دي  1346 - تظاهرات گسترده دانشجويان در اعتراض به مناسبت شهادت جهان پهلوان تختي
• 1346 - افتتاح راكتور اتمي
• 1346 - راه اندازي و افتتاح دانشكده اقتصاد
• 29 مرداد 1347 - انتصاب پروفسور فضل ا... رضا به رياست دانشگاه
• 28 تير 1348 - انتصاب دكتر علينقي عاليخاني به رياست دانشگاه
• 12 ارديبهشت 1349 - تظاهرات دانشجويان دانشگاه تهران عليه رژيم شاه و صهيونيسم همزمان با برپايي مسابقه فوتبال ميان ايران و اسراييل
• 11 آذر 1349 - تعطيلي دانشگاه تهران پس از چند روز تظاهرات و تحريم كلاس‌ها
• 11 ارديبهشت 1350 - تظاهرات دانشجويان دانشگاه تهران عليه جشن‌هاي 2500 ساله كه باحمله و دستگيري 20 دانشجو انجاميد
• تير 1350 - انتصاب دكترهوشنگ نهاوندي به رياست دانشگاه
• 1351 - تاسيس دانشكده علوم اجتماعي
• 18 اسفند 1351 - انفجار بمب در دانشگاه تهران
• 1352 - تاسيس انستيتو الكتروتكنيك
• 20 مرداد 1352 - دستگيري 30 تن از دانشجويان در جريان حمله مزدوران ساواك به دانشگاه تهران
• 23 مرداد 1352 - حمله شبانه ساواك، شهرباني و گارد دانشگاه به كوي دانشگاه و دستگيري حدود400 دانشجو
• 12 آبان 1352 - اعتصاب دانشجويان دانشكده فني در اعتراض به جدا نمودن گروه‌هاي مختلف آموزشي
• 1353 - تاسيس مؤسسه حقوق تطبيقي
• 13 آبان 1353 - اعتصاب و تظاهرات در دانشگاه تهران و دانشكده كشاورزي كرج به اجبار درقبول تعهد خدمتي
• 1354 - تاسيس مركز تحقيقات مناطق كويري و بياباني (از خرداد سال  1382 به مركز تحقيقات بين المللي همزيستي با كوير تغيير نام يافت)
• 1354 تاسيس مركز تحقيقات بيوشيمي - بيوفيزيك
• 1354 - الحاق مجتمع آموزش عالي قم به دانشگاه تهران
• تير 1355 - انتصاب دكتر شريفي به رياست دانشگاه
• 1 دي 1355 - حمله تعدادي باتون به دست به دانشجويان دانشكده فني در محل كتابخانه
• 15 خرداد 1356 - برپايي تظاهرات در بعد از ظهر روز 15 خرداد به  يادبود قيام 15 خرداد در كوي دانشگاه
• تير ماه 1356 - انتصاب دكتر معتمدي به رياست دانشگاه
• 1 تير 1356 - تجمع دانشجويان در محل ترياي دانشكده علوم و تظاهرات در محل دانشكده با شعار شريعتي قاتلت را مي كشيم
• 3 تير 1356 - تظاهرات در محوطه دانشگاه تهران با شعار شريعتي نمرده، شريعتي را كشتند
• شهريور 1357 - انتصاب دكتر عبدا... شيباني به رياست دانشگاه
• 13 آبان 1357 - كشتار دانشجويان و دانش آموزان در دانشگاه تهران
• 16 آذر 1357 - تظاهرات گسترده در اطراف دانشگاه تهران در سالروز 16 آذر
• 23 آذر 1357 - در نخستين روز از هفته بازگشايي دانشگاه‌ها، دانشگاه تهران با حضور بيش از 100هزار تن از مردم گشوده شد.
• 22 بهمن 1357 - دانشگاه تهران به صورت مركز مبارزه و درگيري مسلحانه با رژيم درآمد دراطراف آن سنگربندي صورت گرفت
• اسفند 1357 - انتصاب دكتر محمد ملكي به رياست دانشگاه
• 1358 - انتصاب دكتر حسن عارفي به رياست دانشگاه
• مهر ماه 1359 - تعطيلي دانشگاه ها به مناسبت انقلاب فرهنگي
• مرداد 1360 - انتصاب دكتر علي مهديزاده شهري به رياست دانشگاه
• مهر 1360 - انتصاب دكتر ابوالقاسم گرجي به رياست دانشگاه
• 1361 - انتصاب دكتر عباس شيباني به رياست دانشگاه
• شهريور 1362 - الحاق مجتمع آموزش عالي ابوريحان به دانشگاه تهران
• مهر ماه 1362 - بازگشايي دانشگاه ها بعد از انقلاب فرهنگي
• 17 آبان 1362 - انتصاب دكتر بهمن يزدي صمدي به رياست دانشگاه
• 12 تير 1364 - انتصاب دكتر محمد فرهادي به رياست دانشگاه
• دي  1364 - انتصاب دكتر حسين فروتن به رياست دانشگاه
• 1365-تفكيك دانشكده هاي علوم پزشكي تحت عنوان دانشگاه علوم پزشكي  تهران از دانشگاه
• 1367 - تاسيس دانشكده تربيت بدني
• 1367 - تاسيس دانشكده زبان‌هاي خارجي
• 21 مهر ماه 1367 - انتصاب دكتر محمد رحيميان به رياست دانشگاه
• 1368 - تاسيس مركز بين المللي آموزش زبان فارسي
• مهر 1372 - انتصاب دكتر غلامعلي افروز به رياست دانشگاه
• آبان  ماه 1373 - تجمعات دانشجويي در مخالفت با دريافت شهريه در راستاي روند خصوصي‌سازي دانشگاه‌ها و مخالفت با رياست دكتر افروز
• 23 آذر 1373 - انتصاب دكتر محمدرضا عارف به رياست دانشگاه
• 1373 - تاسيس دانشكده محيط زيست
• 19 مهر 1374 - سخنراني دكتر سروش در دانشكده فني و هجوم نيروهاي لباس‌شخصي براي ممانعت از اين سخنراني
• 12 شهريور 1376 - انتصاب دكتر سيد منصور خليلي عراقي به رياست دانشگاه
• 2 خرداد 1377 - مراسم نكوداشت دوم خرداد 1376 توسط دانشجويان دانشگاه‌هاي تهران و باحضور رئيس جمهور حجه‌الاسلام سيد محمد خاتمي
• 17 تير 1378 - تظاهرات دانشجويان كوي دانشگاه در اعتراض به تعطيلي روزنامه سلام
• 18 تير 1378 - حمله نيروهاي انتظامي و شبه نظاميان به كوي دانشگاه تهران و دستگيري 300 نفراز دانشجويان براي سركوب تظاهرات روز قبل
• بهار 1379 - ديدار نلسون ماندلا، رئيس كنگره ملي‌آفريقا از دانشگاه تهران
• ارديبهشت 1379 - تاسيس كانون بازنشستگان دانشگاه تهران
• پاييز 1379 - سخنراني رئيس مجلس ايتاليا در دانشكده حقوق و علوم  سياسي
• دي 1379 - تاسيس مركز مطالعات حقوق بشر وابسته به دانشكده حقوق و علوم‌سياسي
• 11 ارديبهشت 1380 - تاسيس مركز مطالعات و تحقيقات زنان وابسته به مركز امور مشاركت زنان
• 19 ارديبهشت 1380 - سخنراني فيدل كاسترو رهبر ملي كوبا در دانشگاه تهران
• 1380- تاسيس دانشكده جغرافيا به صورت مستقل
• 23 مهر 1381 - همايش تقدير از آنه‌ماري شيمل (اسلام شناس برجسته آلماني)
• شهريور 1381 - انتصاب دكتر رضا فرجي دانا به رياست دانشگاه
• 20 آبان 1381 - ناآرامي‌هاي دانشگاه در اعتراض به صدور حكم هاشم آغاجري (استاد دانشگاه)
• 20 خرداد 1382 - وقايع 20 خرداد كنترل كامل كوي‌دانشگاه توسط نيروي انتظامي
• 20خرداد 1386 - سخنراني دانيل اورتگا رييس جمهور نيكاراگوئه، در دانشگاه تهران

جاذبه‌هاي دانشگاهي

اگر چه ساختمان‌ها و بناهاي اوليه دانشگاه تهران به عنوان آثار ملي به ثبت رسيده و از ارزش ملي برخورداراست ولي در ميان آنها مراكزي چون باغ نگارستان، موزه مقدم و مسجد دانشگاه از جذابيت بيشتري برخوردارهستند.

• باغ نگارستان:

اين مجموعه كه در زمان فتحعلي شاه قاجار احداث شده است، در سال 1307 به عنوان اولين مدرسه‌عالي و تحت عنوان دارالمعلمين عالي مورد استفاده قرار گرفت. اين باغ اينك در فهرست آثارملي ايران به ثبت رسيده است.

• موزه مقدم:

اين موزه، مجموعه اي از گنجينه‌هاي با ارزش هنري دكتر محسن مقدم، استاد دانشكده هنرهاي زيباست كه در منزل خويش گردآوري نموده و به دانشگاه تهران اهدا كرده است.

• مسجد دانشگاه:

اين مكان كه از معماري زيباي اسلامي برخوردار است، براي برگزاري نماز و انجام مراسم مذهبي بناشده، و از سال 1345به بهره‌برداري رسيده است.