روز بزرگ داشت حكيم عمرخيام بهانه خوبي است براي دانستن درباه تقويم شمسي كه دقيق ترين تقويم جهان به شمار مي رود
شايد براي شما هم پيش آمده باشد كه وقتي به تقويم نگاه مي كنيد يا از روي اخبار راديو و تلويزيون به دنبال ساعات اوقات شرعي مي گرديد، به اين سوال فكر كنيد كه چگونه ممكن است زمان اوقات شرعي تا اين اندازه دقيق اعلام شود كه گاهي حتي تا حد ثانيه هم برسد.
از آن مهم تر اين كه چه كسي مسوول استخراج اين زمان هاست، اين زمان ها براساس چه مبنايي استخراج مي شوند و اصلا تاريخ هاي قمري (كه اتفاقا از لحاظ شرعي بسيار با اهميت هستند) چگونه محاسبه و ارايه مي شوند؟
اين گزارش نگاهي است به روند موجود درباره استخراج تقويم و اوقات شرعي در ايران.
تا چند سال پيش هر تقويمي را كه از بازار تهيه مي كرديد، در صورتي معتبر بود و مي توانستيد به آن تكيه كنيد كه در قسمت استخراج آن نوشته شده بود: استخراج توسط دكتر ايرج ملك پور - مركز ژئوفيزيك دانشگاه تهران ، اما چند سالي است كه اين روند تغيير كرده و شورايي متشكل از صاحب نظران عرصه تقويم به استخراج سال نامه رسمي كشور مي پردازند. اين شورا متشكل از جمعي از برگزيدگان عرصه تقويم ايران است كه سعي مي كنند با در نظر گرفتن تمامي ضوابط و قوانين علمي استخراج تقويم به استخراج آن اقدام كنند. اين شورا كه سرپرستي آن تا سال گذشته بر عهده مرحوم دكتر تقي عدالتي، استاد دانشگاه فردوسي مشهد بود، علاوه بر استخراج تقويم شمسي و قمري و ارايه سالانه آن به هيات دولت، هر از چند گاهي طرح هاي علمي و تحقيقاتي درخصوص استخراج تقويم و رويت هلال ماه ( كه عامل مهمي در تعيين تقويم قمري است) و يا مسايلي چون تقويم هاي تطبيقي و غيره را معرفي و اجرا مي كنند تا بار پژوهشي اين شورا كماكان حفظ شود.
تقويم شمسي چگونه تنظيم مي شود؟
شايد مهم ترين قسمت كار در تنظيم تقويم خورشيدي تعيين لحظه نوروز يا رسيدن خورشيد به نقطه اول حمل باشد. نقطه اول حمل يا اعتدال بهاري يكي از دو محل تلاقي استواي سماوي و دايره البروج است. استواي سماوي به موازات استواي زميني بر روي كره اي به نام كره سماوي رسم مي شود. اين كره با كره زمين هم مركز است و تمامي اجرام آسماني بر روي آن تصوير مي شوند. دايره البروج نيز دايره عظيميه ديگري بر روي اين كره است كه با دايره اول 5/23 درجه زاويه مي سازد و در حقيقت چيزي نيست جز مسير حركت ظاهري خورشيد بر روي كره سماوي. اين دو دايره يك ديگر را در دو نقطه قطع مي كنند. در يكي از اين نقاط خورشيد ميل صعودي دارد و با عبور از آن در آسمان ارتفاع مي گيرد و در ديگري برعكس اين اتفاق مي افتد و ارتفاع آن در آسمان كاهش مي يابد.
نقطه دوم را اعتدال پاييزي و اولي را اعتدال بهاري يا اول حمل مي گويند (البته اين روزها ديگر اين نقطه واقعا در مرز صورت فلكي حمل قرار ندارد و در ميانه صورت فلكي حوت واقع شده است و تا حدود 27000 سال ديگر كه يك دور حركت تقويمي زمين كامل شود به اين نقطه بر نخواهد گشت).
يكي از كارهاي اصلي كه محاسبه گران تقويم بايد انجام دهند، محاسبه زماني است كه ميانه قرص خورشيد به اين نقطه مي رسد. اين همان لحظه سال تحويلي است كه هر ساله از سوي شوراي تقويم اعلام مي شود.
شايد الان مشخص شده باشد چرا در تقويم ايرانيان تقويم ميلادي لحظه آغاز سال نو هر سال يك لحظه مشخص و مثلا نيمه شب آخرين روز سال نيست. چرا كه بايد آن قدر صبر كرد تا خورشيد به نقطه اول حمل برسد.
البته تعيين اين زمان چندان هم كار راحتي نيست، چرا كه بايد بر اساس الگوريتم هايي عمل كرد كه در آن همه حركت هاي زمين و بيضي بودن مدار زمين به دور خورشيد و سرعت هاي متفاوت گردش ظاهري خورشيد به دور زمين و . به حساب آمده باشد.
وظيفه اصلي ديگري كه اين شورا بر عهده دارد، تعيين دقيق كبيسه هاست، چرا كه سيستم كبيسه گيري در تقويم شمسي نيز با نمونه هاي رايج خود در تقويم هاي ديگر متفاوت است و همين تفاوت ها باعث شده تا تقويم فعلي ايراني به دقيق ترين تقويم موجود در جهان تبديل شود.
تنظيم تقويم قمري
يكي ديگر از مسايلي كه در تهيه تقويم بايد به دقت رعايت كرد، تطبيق آن با تقويم قمري و به عبارت ديگر استخراج تقويم قمري است. اين كار همه ساله با حساسيت فراواني از سوي شورا دنبال مي شود، چرا كه تعيين دقيق آغاز و پايان ماه هاي قمري، به ويژه با توجه به اهميتي كه درباره روزهاي مهم مذهبي چون عيد فطر يا آغاز ماه محرم دارد، از حساسيت بالايي نيز برخوردار است.
اساس آغاز ماه هاي قمري رويت پذير بودن هلال اول ماه در افق ناظر است. در اين هنگام معمولا هلال ماه بسيار نازك و كم پهنا بوده و تنها تا دقايقي پس از غروب خورشيد مي توان آن را- گاهي با ابزار و گاهي با چشم غيرمسلح- رصد كرد كه البته اين كار هم به تخصص ويژه اي نياز دارد.
يكي از اعضاي شوراي تقويم كشور درباره اين ماه ها مي گويد:آن چه پيش بيني مي شود بر مبناي فن آوري موجود قابل بحث است، چرا كه با تغيير فتواي علما درخصوص شرايط رويت ممكن است زمان آغاز ماه نيز تغيير كند. وي ادامه مي دهد: به عنوان مثال، ممكن است براساس حكم برخي از علما رصد با چشم غيرمسلح تنها شرط آغاز هلال باشد، در حالي كه برخي ديگر رويت هلال با ابزارهاي رصدي مانند دوربين هاي نجومي و تلسكوپ ها را نيز مجاز بشمارند. در اين صورت ممكن است شبي هلال با دوربين ديده شود، اما امكان رصد آن با چشم غيرمسلح وجود نداشته باشد، لذا آغاز ماه با دو روز اختلاف خواهد بود. به همين دليل شورا ارتباط بسيار نزديكي با مراجع عظام و بزرگان عرصه رويت هلال ماه دارد و از نظر كارشناسان علمي رويت هلال ماه هاي جوان در كشور استفاده مي كند، به ويژه آن كه در چند سال اخير ايرانيان توانسته اند بسياري از ركوردهاي جهاني رويت هلال ماه هاي جوان را نيز به خود اختصاص دهند و اكنون در اكثر پارامترهاي مربوط به رويت اين هلال از رقباي بين المللي خود پيشي گرفته اند.
اوقات شرعي
اما در كنار اين موضوعات، موضوع ديگري هم وجود دارد كه هنوز شورا مستقيما در خصوص آن اظهارنظر نكرده است و آن ساعات و اوقات شرعي است كه همه روزه زمان دقيق آن ها و گاهي حتي با دقت ثانيه اعلام مي شود.
در اسلام زمان نمازهاي 5 گانه از اولويت بسياري برخوردارند؛ اذان صبح يا فجر، طلوع خورشيد يا پايان نماز صبح، اذان ظهر ، عصر ، مغرب و عشا.
در بين مكاتب گوناگون اسلامي درخصوص تعريف اين زمان ها اختلاف نظرهايي وجود دارد، اما اصولا نماز صبح يا فجر با طلوع صبح صادق آغاز مي شود و اين زماني است كه سفيدي در افق شرقي نمايان مي شود و كم كم در دو طرف گسترش مي يابد. پيش از اين نيز ممكن است سفيدي موقتي در افق شرقي ديده شود كه به آن صبح كاذب مي گويند. اين زمان آغاز نماز صبح را اعلام مي كند.
درباره طلوع آفتاب و ظهر تفاوت چنداني وجود ندارد. ظهر زماني است كه خورشيد به بيشترين ارتفاع خود در محل ناظر مي رسد و به عبارت نجومي از نصف النهار ناظر عبور مي كند.
درباره عصر هم اختلاف نظر وجود دارد، برخي آن را زماني مي دانند كه طول سايه يك شاخص به دو برابر طول شاخص + طول سايه در هنگام ظهر برسد و برخي ديگر رسيدن به دو برابر طول شاخص را كافي مي دانند و اين زمان تا غروب خورشيد ادامه مي يابد. مغرب نيز پس از غروب خورشيد و زماني آغاز مي شود كه شفق قرمز رنگ پس از غروب ظاهر مي شود و پس از آن زمان عشا فرا مي رسد.
اما آن چه مهم است اين است كه زمان نمازها - به ويژه صبح و مغرب كه براي شيعه نيز داراي اهميت مضاعف است - بر مبناي ارتفاع خورشيد در زير افق از يك سو و از آن مهم تر براساس شرايط جوي محل تغيير مي كند. اين بدان معني است كه اگر با سياره اي مواجه بوديم كه جو كاملا يكساني داشت، آن گاه مي شد زماني كه خورشيد در ارتفاع مشخصي از افق قرار گرفته است را به عنوان زمان رسمي و قطعي اذان صبح و مغرب اعلام كنيم، اما بر روي زمين چون شرايط جوي و ميزان ذرات معلق در آن - كه شرايط رصدي مورد نظر را مشخص مي كند - دايما در حال تغيير است ممكن است زمان مورد نظر چندين دقيقه جابه جا شود. از همين جا مشخص مي شود كه زماني كه با دقت ثانيه اعلام مي شود كاملا غير علمي است، چرا كه اين عدد نسبت به شرايط جوي آن روز ممكن است تا چند دقيقه زودتر يا ديرتر اتفاق بيفتد و بنابراين تنها مي توان آن را با دقت دقيقه و با احتساب چند دقيقه احتياط درباره آن اعلام كرد.
تا چندي پيش اين اعداد به طور شخصي از سوي برخي از محققان به رسانه ها اعلام مي شد و شوراي تقويم نيز درباره آن نظر نمي داد. درباره دقت اعدادي هم كه اين روزها از صداو سيما و . اعلام مي شود هنوز بايد بحث كرد.
