میگویند اهورمزدا بر سر درخت «همهتخم»، طاووسی گذاشت تا آنجا بنشیند و نگهبان هوشیار درخت باشد و آن را از گزند اهریمن دور نگه دارد. شمایل «گل و مرغ» پیش از آنکه راهی به نقاشی ایران بیابد، به دفعات در اساطیر ایرانزمین دیده شده است.
همشهری آنلاین: نمونهاش همین روایت بالا که در قصۀ آفرینش اساطیر ایرانی نقل شده است.
مضمون «گل و مرغ» که با اسامی «گل و پرنده» و یا «گل و بلبل» هم شناخته میشود، از عمر دیرپایی در هنر و ادب ایرانزمین برخوردار است. عمر طولانی این نقشمایه را میتوان ناشی از دلایل بسیاری دانست؛ اول آنکه با توجه به اسطورۀ درخت زندگی و نگهبان آن (یعنی طاووس)، نقشمایۀ گل و مرغ شمایلی اسطورهای محسوب میشود که ریشه در فرهنگ ایرانباستان دارد. دوم، به دلیل ظهور الگوهای نقاشی چینی در زمان ایلخانیان، نقوشی همچون ابرهای طوماری، درختان و گیاهان پیچدرپیچ، گل نیلوفر و صدتومانی و حیوانات افسانهای همچون اژدها و سیمرغ وارد سنت نگارگری ایرانی شد. سومین دلیل، ناشی از ریشههای مذهبی این نقشمایه است.
در نظر عوام، گلسرخ نمادی از پیامبر اسلام، حضرت محمد(ص) است و گلاب نیز عرقی است که بر عذار آن حضرت نشسته بود. در برخی احادیث اسلامی هم از پیامبر(ص) بهنام «بلبل باغ بهشت» یاد شده است. چهارمین دلیل ریشه در روابط بینالمللی ایران در زمان صفویان دارد.
گلاب ایرانی (افشرۀ گل سرخ) در زمان صفویه به مشرقزمین صادر میشد و تجارتی انحصاری در دست ایرانیان بود. هلندیها که از استادان نقاشی طبیعت بیجان و گیاهان محسوب میشوند به سبب روابط تجاری با حکومت صفویه برخی از سلایق هنریشان را به هنرمندان این عصر تسری دادند.
و آخرین دلیل کثرت و اهمیت مضمون «گل و مرغ»، به سبب اهمیت فصل بهار نزد اقوام ایرانی است. به سبب همزمانی نوروز با فصل بهار بسیاری از آیینهای باستانی ایرانیان به این فصل محدود شده است. علاوهبر آن، فصل بهار در ایران همراه با شکوفهدهی گلها و گیاهان است و از اینروست که گلسرخ در ادب ایران استعارهای از بهار و عشق است.
هرچند نقاشی «گل و مرغ» تصویری از تمامی خصوصیات واقعی گل و گیاه و پرنده است اما این گونه از تصویرگری، جزو نقاشیهای علمی و طبیعتگرا قرار نمیگیرد. نقاش «گل و مرغ»، نه به دنبال نمایش طبیعتی پرشکوه است و نه در پی واقعیتی ناب؛ بلکه در پی تصویر احساسی است از گفتوگوی خیالانگیزِ میان گل و بلبل. مناظرههای گل و بلبل در سنت ادبی ایران اشاره به مناظرات جگرسوز میان عاشق و محبوبی دارد که یکی عشوه ساز میکند و دیگری جور میبرد، یکی طرحِ وصل میریزد و آن یکی فریبِ فراق میخورد. و از اینروست که شاعر دقالباب میکند: «فکر بلبل همه آن است که گل شد یارش / گل در اندیشه که چون عشوه کند در کارش».
یکی از مضمونهای رایج در نقاشی هلند قرن 17، «گل و مرغ» بود که به سبب تعامل فرهنگی با صفویان، پایتخت آن زمان را نیز تحتتأثیر قرار داد. بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان در روزگار صفوی منقوش به تصویر «گل و مرغ» هستند. تالار مرکزی کاخ چهلستون و کلیسای وانک از جمله بناهای مهمی هستند که «گل و مرغ» در آنها تصویر شده است.باغ ایرانی تصویر آرمانی از سرزمین خشکی است که بر سر تمامی هنرهای ایرانیان سایه انداخته است. سرزمین ایران به خاطر وجود بیابانهای پهناور سرزمین خشکی محسوب میشود. هراس ایرانیان از خشکی الهامبخش بود چرا که آنان به جای تصویر کردن هراسشان یعنی دشتهای خشک و بیبر به ساختن باغ ایرانی روی آوردند.گل صدتومانی یکی از گلهای موردعلاقۀ نقاشان «گل و مرغ» است. این نقش در زمان ایلخانیان به نقوش نگارگری ایرانی افزوده و در زمان صفویه بهکرات تصویر شد. از عجایب روزگار آنکه گل صدتومانی به روی اسکناس پانصد تومانی تصویر شدهاست.در سنت ادبی ایران، «بلبل» با «شب» گره خورده است. اسامی دیگر این پرنده همگی محدود به «سحر» و «شب» میشوند از آن جمله است: مرغ سحر، بلبل سحری یا مرغ شبخوان. در ریشهشناسی کلمۀ بلبل به زبان انگلیسی (nightingale) نیز به واژه «شب» برمیخوریم. اين آیینۀ قاجاری، با قابی خمیری محصور شده که به روی آن نقش «گل و مرغ» تصویر شده است. عندلیب این تصویر در وصف گل، هر شب و روز نغمهخوان است. اما جانورشناسان معترفاند که بلبلان نر فقط در طول دورۀ جفتگیری یعنی از اوایل ماه فروردین تا اواخر خردادماه آواز میخوانند. این ایام همزمان با دورۀ گلدهی گیاهان است.یکی از تصاویر کلیدی که روی بیشتر مقابر گورستانهای ایرانی دیده میشود تصویر «گل و مرغ» است. بهار و موسم گل، از سویی یادآور زیبایی آرمانیِ نزد ایرانیان قدیم و از سوی دیگر تصویری از بهشت برین بوده است.در سنت ادبی ایران از اصطلاح «موسم گل» نام برده شده است. «موسم گل» همان فصل بهار است که پرندگان و مرغان هر چمن با دیدن گلهای گلستان، اختیار از کف میدادند و در وصف معشوقشان آوازهای خوشی سر میدادند. اما معشوقِ مرغان نه پرندگان که گیاهان بودند.گلدان کاشیکاری شده در اين تصوير، همان آتشدان نگارههای سنتی ایران باستان است که در اطراف آن گلها همچون اخگرانِ آتش میسوزند و میدرخشند. دو قرقاول در خط افق قرار گرفتهاند. قرقاول از جمله پرندگانی است که با ورود نقشمایههای چینی وارد نقاشی ایران شد. بهرغم ورود عناصر چینی به نقاشی ایرانی، روح مضمون «گل و مرغ» ایرانی ماند. در سنت ادبی ایران، بلبل و گلسرخ استعارهای از تمنای روح جهت یکی شدن با خداوند باریتعالی هستند.ترکیب حشرات (پروانه) و گیاهان از ابداعات هنرمندان ایرانی است. یکی از دلایل این تلفیق میتواند به سبب شباهت مضمونی نقشمایۀ «شمع و پروانه» با «گل و مرغ» باشد که در هر دو مضمون، عاشقِ زار در پی جلبِ نظر معشوق بیوفا است. در کاشی مقبرۀ آقانجفی (اصفهان) یعنی تصویر مقابل، نمونه چنین نقشمایهای را میبینید.مضمون «گل و مرغ» شبیه نقشمایۀ «شمع و پروانه» است. زیباسازی آثار متنوعی همچون قلمدان، قاب آیینه، جلدهای لاکی، تابلوهای زینتی، منسوجات، انفیهدان، جعبههای جواهر، در و کاشی منازل و مساجد بر عهدۀ تصویر «گل و مرغ» بود.اینجا دو نوع بهكارگيري اين تصاوير را روي جلدلاکی و متعلق به دورۀ قاجار ميبينيد. جلدهای لاکی در ایران دارای سه نوع طرح بودهاند: اسلیمی، پیکره و تزئینی. مضمون «گل و پرنده» نقش غالب در نقوش تزیینی جلدهای لاکی قلمداد میشود.«گل و پرنده» یکی از مضامین و نقشمایههای کهن ادبیات ایران است که هزارسال در سنت شعر و ادب ایرانی بهکار رفته است. پرندۀ «گل و مرغ» در سنت ادبی ایران با این الفاظ به کار رفته است: مرغ سحر، مرغ شبخوان، بلبل سحری، هزاردستان، هزارآوا، بلبل و عندلیب. این مضمونِ کهن پارسی در قرون 18 و 19 وارد ادبیات غرب شد و شاعران شیرینگفتاری چون «گوته» و «ریلکه» را متأثر کرد چنانچه آنها هم نغمات بسیاری با این مضمون کوک کردند.نقشمایۀ «گل و مرغ» یکی از محبوبترین نقوشی است که اغلب برای تزئین قلمدان بهکار میرفته است. مانند اين دو قلمدان تصویر روبهرو که قلمدان لاکی متعلق به دورۀ قاجار هستند.هنر قلمدانسازی در عصر قاجار شکوفا شد و مضمون «گل و مرغ» نقش مهمی در این تکامل و شکوفایی داشت. اغلب گلهای نقاشی «گل و مرغ» شامل سوسن، زنبق، نیلوفر، بنفشه، سنبل، نسترن، صدبرگ، بومادران، شقایق، لاله، داوودی، کوکب و شکوفههای هلو، بادام و سیب میشوند.