جمعه 7 آذر 1393 | به روز شده: 4 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 3 شهریور 1386 - 11:51:45 | کد مطلب: 29799 چاپ

هنر چاردیواری

فرهنگ و تاریخ > میراث‌ ایران - محمدمهدی بهمنی:
این روزها دیگر از آن خانه‌ها خبری نیست، بناهایی که هم مناسب‌ترین جا برای سکونت ساکنانشان بودند و هم شاهکار معماری.

توی کوچه پس‌کوچه‌های باریک و قدیمی شهرهای سوزان کویری که پرسه بزنی، در پناه سایه دیوارهای بلند خاکی رنگ، به درهای کوچک رنگ و رو رفته‌ای برخواهی خورد که تقریبا غیرممکن است بتوانی آنچه در پشتشان پنهان شده را پیش‌بینی کنی.

 این درها، ورودی‌های دالان‌های باریک و نیمه‌تاریکی هستند که شما را به یک حیاط بزرگ و وسیع می‌رسانند؛ حیاطی که دورتا دورش را فضاهای مختلفی پر کرده و یک خانه ایرانی را شکل داده است؛ خانه‌هایی که مناسب‌ترین مکان برای سکونت یک خانواده ایرانی بودند.

در چله تابستان‌های یزد و کاشان- که این روزها کولرهای آبی هم حریفشان نمی‌شوند- ساکنان این خانه‌ها در گذشته ذره‌ای احساس گرما نمی‌کردند یا در زمستان‌هایی که سرمای کویر به مغز استخوان می‌رسد، اتاق‌ها با کمترین سوختی گرم می‌شد.

آبی که مایه روشنی زندگی بود، بدون سیستم‌های لوله‌کشی امروزی از یک‌یک خانه‌ها می‌گذشت و همه را سیراب می‌کرد. آن سال‌ها، ساکنان خانه در یک عمارت زیبا و سرسبز، دور از چشم غیر، روزگار می‌گذراندند.

این خانه‌ها برای ما ایرانی‌ها حریمی مقدس بودند؛ محلی برای یکپارچگی خانواده‌هایمان. آنها فراتر از ارزش معماری‌شان حریمی بودند برای آرامش و یکپارچگی خانه و خانواده.

بد نیست بدانید
  معمارهای سنتی تمام هم و غمشان معطوف به داخل خانه بود و نمای خانه چندان اهمیتی برایشان نداشت. متنوع‌ترین و پرکارترین قسمت خانه اندرونی بود تا ساکنان خانه احساس خستگی و تکرار نکنند. حیاط اندرون هیچ راهی به‌جز راهروی ورودی نداشت که آن هم پیچ و تاب می‌خورد تا ساکنان خانه از چشم نامحرم دور نگه داشته شوند. همه اینها باعث شده که معماری خانه‌های سنتی ایران را یک معماری درونگرا بنامند.

  اتاق‌ها در یک خانه سنتی براساس اهمیت و کاربردشان دور تا دور حیاط چیده می‌شدند. اتاق‌های تابستانی معمولا روی ضلع جنوبی قرار می‌گرفتند تا در طول روزهای تابستان، کمتر در معرض آفتاب باشند و اتاق‌های زمستان‌نشین، روبه‌روی اتاق‌های تابستانی و دقیقا روی ضلعی می‌نشستند که در طول روز، بیشترین آفتاب به آنها بتابد. باقی فضاها هم مثل انبار، آشپزخانه و اصطبل در ردیف دوم و پشت اتاق‌ها جا می‌گرفتند.

  از در یک خانه ایرانی که بروی تو، می‌افتی وسط یک فضای سرپوشیده که به‌اش می‌گفتند هشتی. بعد با یک زاویه 90 درجه، جلویت یک راهرو -که گاهی اوقات می‌توانست شیب کمی هم داشته باشد- قرار می‌گرفت. به انتهای راهرو که می‌رسیدی، اگر غریبه بودی به بیرونی راهنمایی می‌شدی و اگر آشنا بودی و محرم ساکنان خانه، می‌توانستی مستقیم پا به اندرونی بگذاری.

  خانه‌ها و حیاط‌های بزرگ خانه‌های قدیمی، همیشه طوری ساخته می‌شدند تا از بهترین جهت تابش نور خورشید استفاده کنند، از بادهای نامناسب و توفان‌های منطقه‌ای در امان باشند و رو به سمت بادهای مطبوع داشته باشند.

  حیاط خانه‌های مناطق کویری، حداقل نیم متری پایین‌تر از سطح کوچه بود. در بعضی خانه‌ها حتی وسط حیاط اصلی هم می‌توانید یک حیاط عمیق‌تر به نام «گودال باغچه» ببینید. تمام این تمهید‌ها برای عمیق کردن حیاط و سایه‌گیر بودن و خنک شدن خانه است.

کوبة در: توی یک خانه ایرانی تفکیک فضاهای زنانه و مردانه از همان دم در شروع می شد. مهمان خانه سنتی اگر یک زن بود حلقه با صدای زیر را می زد تا خانم خانه در را برایش باز کند واگر مرد بود کوبه مردانه را می زد تا وقتی صدای بم آن از توی خانه به گوش می رسید، مرد صاحبخانه بیایید و به مهمان خانه خوشامد بگوید.

   اتاق‌ها: نقاشی‌های روی دیوارها و گچ‌کاری‌های توی اتاق با فرش لچک- ترنج و پشتی‌های دستبافی که بانوی خانه توی اتاق می‌چید، جمعا می‌شدند یک اتاق ایرانی. آن زمان‌ها توی خانه اغنیای شهر، اتاق‌ها برای استفاده در فصل‌های خاص طراحی می‌شدند، مثلا این اتاق بیشتر در فصل زمستان مورد استفاده قرار می‌گرفته. این را می‌شود از سقف کوتاه اتاق حدس زد. اتاق‌های زمستان‌نشین به خاطر اینکه زودتر و با هزینه کمتری گرم شوند، جمع و جور و با سقفی کوتاه ساخته می‌شدند، برخلاف اتاق‌های تابستان نشین که وسیع و مرتفع بودند.

  مطبخ: من و شما به اینجا می‌گوییم آشپز خانه اما پدربزرگ و مادربزرگ‌هایمان به آن مطبخ می‌گفتند. مطبخ‌ها چون پشت اتاق‌های اصلی ساخته می‌شدند، تنها راه دسترسی‌شان به نور، سوراخ‌هایی بود که در سقفشان کار گذاشته می‌شد. آن ردیف سوراخ‌های هلالی شکل پایین عکس هم لابد اجاق‌های این مطبخ بزرگ بوده‌اند.

   پنجره:کافی بود کمی از صبح بگذرد و خورشید توی آسمان بالا بیاید تا با اولین اشعه‌های آفتاب، اتاق ارسی پر از لکه‌های رنگی نور شود؛ لکه‌هایی که کم‌کم تا انتهای دیوارهای پر از طاقچه‌ بالا می‌رفتند. البته این پنجره‌های بزرگ پر از شیشه که تمام دیوار رو به حیاط را می‌گرفتند، فقط به خاطر زیبایی ساخته نشده بودند؛ در و پنجره‌سازها این پنجره‌ها را به اشکال کوچک هندسی تقسیم می‌کردند تا فقط قسمتی از آفتاب، حق عبور از دریچه‌های پر شده از شیشه‌های رنگی را داشته باشد. با این روش، آفتاب گرم مناطق کویری ملایم‌تر و قابل تحمل‌تر می‌شد.

بادگیر:یکی از بادگیرهای منحصر به فرد خانه‌های ایران. بادگیرها همراه حوض پر از آب وسط حیاط، یک سیستم تهویه مطبوع می‌ساختند. بادگیرها طوری ساخته می‌شدند که وقتی باد از دریچه‌هایشان می‌گذشت، مکش ایجاد می‌شد. کانال‌های هوا هم که تا اتاق‌ها کشیده شده بودند، هوای داخل اتاق را به داخل خود می‌کشیدند و از راه دهانه‌ها به بیرون می‌فرستادند. جایگزین هوای اتاق، هوایی بود که از توی حیاط از روی حوض و از لابه‌لای درختان و گل‌ها می‌گذشت و اتاق را پر از هوای خنک و خوشبو می‌کرد.

حیاط: اینجا قلب خانه سنتی بود. اتاق‌های ریز و درشت خانه دورتادور حیاط چیده می‌شدند و نور، هوا و چشم‌انداز خودشان را از حیاط می‌گرفتند. توی خانه‌های قدیمی اعیانی، 3 جور حیاط پیدا می‌شد؛ حیاط نارنجستانی که آن‌قدر کوچک بود که می‌شد توی زمستان حتی سقفش را پوشاند، حیاط بیرونی که تقریبا عمومی بود و برای جشن‌ها و مناسبت‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفت و بالاخره حیاط اندرونی که مثل همین حیاط خانه بروجردی‌ها، مخصوص استفاده اهل خانه بود. این حیاط اندرونی گاهی آن‌قدر بزرگ و سرسبز بود که برای خانه حکم یک باغ را داشت. 

  سردر: آن قدیم ندیم‌ها که شهرها این‌قدر پایین شهر و بالا شهر نداشتند، خانه فقیرفقرا و اغنیا کنار هم توی یک کوچه، واقع بود. از روی نمای خانه هم اصلا نمی‌شد حدس زد که صاحبخانه فقیر است یا متمول چون نمای همه خانه‌ها از کاهگل بود. تنها نشانه در ظاهر خانه که خبر از مال و منال صاحبخانه می‌داد، همین سردرهای تزئین شده و مجلل بودند.

  حوضخانه: این هم یکی دیگر از تمهیداتی که معمارهای سنتی برای گذران تابستان‌های گرم، پیش پای مردم مناطق کویری می‌گذاشتند.

حوضخانه‌ها که زیر یک سقف برپا می‌شدند، محل تجمع افراد خانواده دور هم در روزهای تابستان بود. پای ثابت این تجمع‌ها هم قلیان، شربت و فالوده بود. خیلی مواقع زیرزمین خانه‌ها با یک حوض تبدیل به حوضخانه می‌شد و بادگیرها هم وارد صحنه می‌شدند. باد ایجاد شده در زیرزمین، از روی آب در جریان می‌گذشت و زیرزمین را تبدیل به یک یخچال تمام عیار می‌کرد.

انتخاب سردبیر

لاوروف: تحریم‌های غرب علیه روسیه به اقتصاد جهانی ضربه می‌زند

همشهری آنلاین: سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه با هشدار در مورد عواقب تحریم‌های غرب علیه روسیه یادآورشد که این اقدامات به اقتصاد جهانی ضربه می‌زند.

نیروی دریایی ارتش مایه افتخار و بزرگی نظام است

همشهری آنلاین: معاون رئیس‌جمهور و رئیس بنیاد شهید و امور ایثارگران تاکید کرد: نیروی دریایی در عملیات‌های مختلف و سرنوشت‌ساز حماسه‌آفرینی، توان و اقتدار خود را به منصه ظهور رساند و مایه افتخار و بزرگی نظام گردید.

دنیا صداقت ایران و دروغگویی طرف مقابل در مذاکرات هسته‌ای را فهمید

همشهری آنلاین: صبح امروز جلسه تفسیر قرآن با حضور حجت الاسلام والمسلمین صفایی رئیس دفتر عقیدتی سیاسی مقام معظم رهبری در ستاد قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء(ص) برگزار شد.

رشادت‌های رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس نشانه ولایت‌مداری آنان بود

همشهری آنلاین: جانشین سازمان بسیج مستضعفین گفت: بسیجیان در دوران هشت سال دفاع مقدس رشادت‌ها و از خودگذشتگی‌های بسیاری را از خود نشان دادند و این‌ها همه نشانه ولایت‌مداری آنان است.

پذیرش دکترای تخصصی فلسفه ذهن ویژه طلاب آغاز شد؛ ۲۵ آذر آخرین فرصت ثبت‌نام

همشهری آنلاین: ثبت‌نام دوره دکترای تخصصی فلسفه ذهن ویژه طلاب حوزه‌های علمیه در سال تحصیلی ۹۴ - ۹۳ آغاز شد.

۷ آذر؛ گزارش نماز جمعه تهران

همشهری آنلاین: نماز جمعه ۷ آذر در تهران به امامت آیت‌الله امامی کاشانی در مصلی تهران برگزار شد.

بیانیه گرامیداشت روز نیروی دریایی

همشهری آنلاین: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس در بیانیه‌ای با گرامیداشت هفتم آذرماه روز نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی، حضور در گلوگاه‌های راهبردی و آب‌های دوردست را بیانگر توسعه قابلیت‌های این نیرو و مصداق نقش‌آفرینی‌های عظمت و اقتدار ملت ایران در فراسوی جغرافیای کشور دانست.

حضور نیروی دریایی ایران در آبهای آزاد گسترش می یابد

همشهری آنلاین: مسوول دفتر مطالعات و پژوهش های نظری و راهبردی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی گفت: حضور نیروی دریایی ایران در آبهای آزاد به نمایش گذاشتن توانمندی و اقتدار نظام اسلامی است.

نیوزویک: رهبران نظامی، قاسم سلیمانی را فرمانده‌ای عالی و استراتژیک می‌دانند

همشهری آنلاین: یک مجله آمریکایی در گزارشی از روند تحولات عراق پس از سرنگونی رژیم بعث، از سردار قاسم سلیمانی به ‌عنوان کسی یاد کرد که رهبران نظامی او را فرماندهی عالی و استراتژیک می‌دانند.

پنج فروند پهپاد در رزمایش الی بیت المقدس بکار گرفته شد

همشهری آنلاین: سخنگوی رزمایش عاشوراییان الی بیت المقدس سپاه امام صادق (ع) استان بوشهر گفت: پنج فروند پهپاد در منطقه عمومی رزمایش آبی خاکی الی بیت المقدس به پرواز درآمد و با موفقیت سریال های عملیاتی این رزمایش را تصویربرداری کرد.

حماسه ناوچه «پیکان» در هفتم آذر

همشهری آنلاین: هفتم آذرماه یادآور عملیات پیروزمندانه‌ای است که طی آن،نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران،ضمن انهدام اسکله‌های نفتی «البکر و الامیه»،چندین ناو جنگی و هواپیمای دشمن را به قعر دریا فرستاد.

پیام فرمانده قرارگاه پدافند هوایی به مناسبت روز نیروی دریایی راهبردی

همشهخری آنلاین: سرتیپ فرزاد اسماعیلی فرمانده قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء(ص) به مناسبت هفتم آذرماه روز نیروی دریایی راهبردی پیامی صادر کرد متن پیام به شرح ذیل است:

در قرون وسطی همه چیز برای انسان با خدا معنی داشت

همشهری آنلاین: در قرون وسطی همه چیز برای انسان با خدا معنی داشت. شعار قرون وسطی برای همه انسانها، نجات و رستگاری بود در نتیجه فرهنگشان، فرهنگی بود که به مادیات چندان اعتبار نمی داد.

هند به سوی ممنوعیت سیگارهای فله‌ای پیش می‌رود

همشهری آنلاین: هند یک قدم دیگر به سمت ممنوع کردن فروش‌ سیگارهای فله‌ای یا بسته‌بندی‌نشده برداشته است با این هدف که باعث کاهش میزان سیگار کشیدن در این کشور شود که نزدیک به یک میلیون نفر در آن در هر سال به علت بیماری‌های مربوط به دخانیات می‌میرند.

خویشتن‌داری و وفاداری؛ راهی برای کاهش اچ آی وی

زهرا زمانی: نرگس نوروزی مشاور و روان‌شناس باشگاه یاران مثبت با هشت سال پیشینه فعالیت در این باشگاه، کمک‌های فراوانی برای بهبود شرایط روحی و روانی و بالابردن سطح آگاهی بیماران مبتلا به اچ‌آی‌وی انجام داده است.

اعلام بورس کیزوابوچی - ۲۰۱۵

همشهری‌آنلاین: دولت ژاپن در چارچوب طرح ظرفیت‌سازی منابع انسانی، تعداد بیست بورس پژوهشی با همکاری یونسکو به پژوهشگران جوان کشورهای در حال توسعه در سال ۲۰۱۵ اعطا می‌کند.

رابطه وزن و طلا!

همشهری‌آنلاین: امسال هم در «دبی» مسابقه «کاهش وزن» با جایزه ای استثنایی برگزار شد. شرکت‌کنندگان این مسابقه به ازای هرکیلو گرم وزنی که کم می‌کنند دوگرم «طلا» جایزه می‌گیرند.

دانشگاه مرکز اندیشه‌ورزی، تعالی‌جویی و آزادی‌خواهی است

همشهری آنلاین: رییس‌جمهوری اسبق کشورمان در پیامی به اجلاس تشکل‌ها و انجمن‌های اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی تاکید کرد: دانشگاه مرکز اندیشه‌ورزی، تعالی‌جویی و آزادی‌خواهی است.