جمعه 6 شهریور 1394 | به روز شده: 13 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 3 شهریور 1386 - 12:51:45 | کد مطلب: 29799 چاپ

هنر چاردیواری

فرهنگ و تاریخ > میراث‌ ایران - محمدمهدی بهمنی:
این روزها دیگر از آن خانه‌ها خبری نیست، بناهایی که هم مناسب‌ترین جا برای سکونت ساکنانشان بودند و هم شاهکار معماری.

توی کوچه پس‌کوچه‌های باریک و قدیمی شهرهای سوزان کویری که پرسه بزنی، در پناه سایه دیوارهای بلند خاکی رنگ، به درهای کوچک رنگ و رو رفته‌ای برخواهی خورد که تقریبا غیرممکن است بتوانی آنچه در پشتشان پنهان شده را پیش‌بینی کنی.

 این درها، ورودی‌های دالان‌های باریک و نیمه‌تاریکی هستند که شما را به یک حیاط بزرگ و وسیع می‌رسانند؛ حیاطی که دورتا دورش را فضاهای مختلفی پر کرده و یک خانه ایرانی را شکل داده است؛ خانه‌هایی که مناسب‌ترین مکان برای سکونت یک خانواده ایرانی بودند.

در چله تابستان‌های یزد و کاشان- که این روزها کولرهای آبی هم حریفشان نمی‌شوند- ساکنان این خانه‌ها در گذشته ذره‌ای احساس گرما نمی‌کردند یا در زمستان‌هایی که سرمای کویر به مغز استخوان می‌رسد، اتاق‌ها با کمترین سوختی گرم می‌شد.

آبی که مایه روشنی زندگی بود، بدون سیستم‌های لوله‌کشی امروزی از یک‌یک خانه‌ها می‌گذشت و همه را سیراب می‌کرد. آن سال‌ها، ساکنان خانه در یک عمارت زیبا و سرسبز، دور از چشم غیر، روزگار می‌گذراندند.

این خانه‌ها برای ما ایرانی‌ها حریمی مقدس بودند؛ محلی برای یکپارچگی خانواده‌هایمان. آنها فراتر از ارزش معماری‌شان حریمی بودند برای آرامش و یکپارچگی خانه و خانواده.

بد نیست بدانید
  معمارهای سنتی تمام هم و غمشان معطوف به داخل خانه بود و نمای خانه چندان اهمیتی برایشان نداشت. متنوع‌ترین و پرکارترین قسمت خانه اندرونی بود تا ساکنان خانه احساس خستگی و تکرار نکنند. حیاط اندرون هیچ راهی به‌جز راهروی ورودی نداشت که آن هم پیچ و تاب می‌خورد تا ساکنان خانه از چشم نامحرم دور نگه داشته شوند. همه اینها باعث شده که معماری خانه‌های سنتی ایران را یک معماری درونگرا بنامند.

  اتاق‌ها در یک خانه سنتی براساس اهمیت و کاربردشان دور تا دور حیاط چیده می‌شدند. اتاق‌های تابستانی معمولا روی ضلع جنوبی قرار می‌گرفتند تا در طول روزهای تابستان، کمتر در معرض آفتاب باشند و اتاق‌های زمستان‌نشین، روبه‌روی اتاق‌های تابستانی و دقیقا روی ضلعی می‌نشستند که در طول روز، بیشترین آفتاب به آنها بتابد. باقی فضاها هم مثل انبار، آشپزخانه و اصطبل در ردیف دوم و پشت اتاق‌ها جا می‌گرفتند.

  از در یک خانه ایرانی که بروی تو، می‌افتی وسط یک فضای سرپوشیده که به‌اش می‌گفتند هشتی. بعد با یک زاویه 90 درجه، جلویت یک راهرو -که گاهی اوقات می‌توانست شیب کمی هم داشته باشد- قرار می‌گرفت. به انتهای راهرو که می‌رسیدی، اگر غریبه بودی به بیرونی راهنمایی می‌شدی و اگر آشنا بودی و محرم ساکنان خانه، می‌توانستی مستقیم پا به اندرونی بگذاری.

  خانه‌ها و حیاط‌های بزرگ خانه‌های قدیمی، همیشه طوری ساخته می‌شدند تا از بهترین جهت تابش نور خورشید استفاده کنند، از بادهای نامناسب و توفان‌های منطقه‌ای در امان باشند و رو به سمت بادهای مطبوع داشته باشند.

  حیاط خانه‌های مناطق کویری، حداقل نیم متری پایین‌تر از سطح کوچه بود. در بعضی خانه‌ها حتی وسط حیاط اصلی هم می‌توانید یک حیاط عمیق‌تر به نام «گودال باغچه» ببینید. تمام این تمهید‌ها برای عمیق کردن حیاط و سایه‌گیر بودن و خنک شدن خانه است.

کوبة در: توی یک خانه ایرانی تفکیک فضاهای زنانه و مردانه از همان دم در شروع می شد. مهمان خانه سنتی اگر یک زن بود حلقه با صدای زیر را می زد تا خانم خانه در را برایش باز کند واگر مرد بود کوبه مردانه را می زد تا وقتی صدای بم آن از توی خانه به گوش می رسید، مرد صاحبخانه بیایید و به مهمان خانه خوشامد بگوید.

   اتاق‌ها: نقاشی‌های روی دیوارها و گچ‌کاری‌های توی اتاق با فرش لچک- ترنج و پشتی‌های دستبافی که بانوی خانه توی اتاق می‌چید، جمعا می‌شدند یک اتاق ایرانی. آن زمان‌ها توی خانه اغنیای شهر، اتاق‌ها برای استفاده در فصل‌های خاص طراحی می‌شدند، مثلا این اتاق بیشتر در فصل زمستان مورد استفاده قرار می‌گرفته. این را می‌شود از سقف کوتاه اتاق حدس زد. اتاق‌های زمستان‌نشین به خاطر اینکه زودتر و با هزینه کمتری گرم شوند، جمع و جور و با سقفی کوتاه ساخته می‌شدند، برخلاف اتاق‌های تابستان نشین که وسیع و مرتفع بودند.

  مطبخ: من و شما به اینجا می‌گوییم آشپز خانه اما پدربزرگ و مادربزرگ‌هایمان به آن مطبخ می‌گفتند. مطبخ‌ها چون پشت اتاق‌های اصلی ساخته می‌شدند، تنها راه دسترسی‌شان به نور، سوراخ‌هایی بود که در سقفشان کار گذاشته می‌شد. آن ردیف سوراخ‌های هلالی شکل پایین عکس هم لابد اجاق‌های این مطبخ بزرگ بوده‌اند.

   پنجره:کافی بود کمی از صبح بگذرد و خورشید توی آسمان بالا بیاید تا با اولین اشعه‌های آفتاب، اتاق ارسی پر از لکه‌های رنگی نور شود؛ لکه‌هایی که کم‌کم تا انتهای دیوارهای پر از طاقچه‌ بالا می‌رفتند. البته این پنجره‌های بزرگ پر از شیشه که تمام دیوار رو به حیاط را می‌گرفتند، فقط به خاطر زیبایی ساخته نشده بودند؛ در و پنجره‌سازها این پنجره‌ها را به اشکال کوچک هندسی تقسیم می‌کردند تا فقط قسمتی از آفتاب، حق عبور از دریچه‌های پر شده از شیشه‌های رنگی را داشته باشد. با این روش، آفتاب گرم مناطق کویری ملایم‌تر و قابل تحمل‌تر می‌شد.

بادگیر:یکی از بادگیرهای منحصر به فرد خانه‌های ایران. بادگیرها همراه حوض پر از آب وسط حیاط، یک سیستم تهویه مطبوع می‌ساختند. بادگیرها طوری ساخته می‌شدند که وقتی باد از دریچه‌هایشان می‌گذشت، مکش ایجاد می‌شد. کانال‌های هوا هم که تا اتاق‌ها کشیده شده بودند، هوای داخل اتاق را به داخل خود می‌کشیدند و از راه دهانه‌ها به بیرون می‌فرستادند. جایگزین هوای اتاق، هوایی بود که از توی حیاط از روی حوض و از لابه‌لای درختان و گل‌ها می‌گذشت و اتاق را پر از هوای خنک و خوشبو می‌کرد.

حیاط: اینجا قلب خانه سنتی بود. اتاق‌های ریز و درشت خانه دورتادور حیاط چیده می‌شدند و نور، هوا و چشم‌انداز خودشان را از حیاط می‌گرفتند. توی خانه‌های قدیمی اعیانی، 3 جور حیاط پیدا می‌شد؛ حیاط نارنجستانی که آن‌قدر کوچک بود که می‌شد توی زمستان حتی سقفش را پوشاند، حیاط بیرونی که تقریبا عمومی بود و برای جشن‌ها و مناسبت‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گرفت و بالاخره حیاط اندرونی که مثل همین حیاط خانه بروجردی‌ها، مخصوص استفاده اهل خانه بود. این حیاط اندرونی گاهی آن‌قدر بزرگ و سرسبز بود که برای خانه حکم یک باغ را داشت. 

  سردر: آن قدیم ندیم‌ها که شهرها این‌قدر پایین شهر و بالا شهر نداشتند، خانه فقیرفقرا و اغنیا کنار هم توی یک کوچه، واقع بود. از روی نمای خانه هم اصلا نمی‌شد حدس زد که صاحبخانه فقیر است یا متمول چون نمای همه خانه‌ها از کاهگل بود. تنها نشانه در ظاهر خانه که خبر از مال و منال صاحبخانه می‌داد، همین سردرهای تزئین شده و مجلل بودند.

  حوضخانه: این هم یکی دیگر از تمهیداتی که معمارهای سنتی برای گذران تابستان‌های گرم، پیش پای مردم مناطق کویری می‌گذاشتند.

حوضخانه‌ها که زیر یک سقف برپا می‌شدند، محل تجمع افراد خانواده دور هم در روزهای تابستان بود. پای ثابت این تجمع‌ها هم قلیان، شربت و فالوده بود. خیلی مواقع زیرزمین خانه‌ها با یک حوض تبدیل به حوضخانه می‌شد و بادگیرها هم وارد صحنه می‌شدند. باد ایجاد شده در زیرزمین، از روی آب در جریان می‌گذشت و زیرزمین را تبدیل به یک یخچال تمام عیار می‌کرد.

انتخاب سردبیر

نفس تازه برای بورس اروپا

همشهری آنلاین: بازارهای بورس اروپا روز پنجشنبه کار خود را با رونقی دوباره شروع کردند. دلیل بالا رفتن ارزش سهام در اروپا افزایش شاخص‌های اصلی بورس چین و آمریکا پس از چند روز تزلزل بود.

فراخوان سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر منتشر شد

همشهری آنلاین: همزمان با میلاد فرخنده امام رضا (ع) فراخوان سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر منتشر شد.

نخست وزیر موقت یونان انتخاب شد

همشهری آنلاین: خانم واسیلیکی تانو (Vassiliki Thanou) رئیس دادگاه عالی یونان، نخست وزیر موقت یونان نامیده شد.

مسجد؛ قلب تپنده تمدن اسلامی

همشهری آنلاین: حدود دو نسل پس از ظهور اسلام کاربردهای اصلی و تیپ شناسی مساجد جامع جهان اسلام ایجاد شد که باطن وحی قرآن الهام بخش معماری آنها در آفرینش فضای روحانی بود.

طولانی‌ترین تونل قطار جهان سال ۲۰۱۶ به بهره برداری می‌رسد

همشهری آنلاین: حفر طولانی‌ترین تونل قطار جهان به پایان رسید.این تونل سال ۲۰۱۶ افتتاح خواهد شد. این تونل از رشته کوه‌های آلپ عبور خواهد کرد و شامل دو تونل موازی است هر کدام به طول ۵۷ کیلومتر.

سلام

شعر>مهری ماهوتی: مثل شاخه‌های بید

کتابخانه‌ی دانش

آیدا ابوترابی: «فضا از کجا آغاز می‌شود؟»، «کارهای روزمره در ایستگاه فضایی چیست؟»

هاشمی بدون «تعلیق»

همشهری‌آنلاین: حضور هاشمی در انتخابات بنا به برخی تحلیل‌ها، حاوی پیامی برای قشرهایی از روحانیت جهت آماده کردن خود برای حضور در انتخابات مجلس خبرگان است.

شمع از شُموعِ سفید باشد

همشهری آنلاین: موقوفه‌ی رضوی، هرچه و هرجا که بود، شرحش را به دقیق‌ترین روش در وقف‌نامه‌ ثبت می‌کردند تا راه هر‌گونه حیف‌و‌میل در آینده بسته شود

شماره تازه فرهنگ و آهنگ با خاطرات شجریان از لطفی و مشکاتیان

همشهری آنلاین: سی و یکمین شماره نشریه موسیقی«فرهنگ و آهنگ» پس از پنج‌سال وقفه با خاطرات محمدرضا شجریان از محمدرضا لطفی و پرویز مشکاتیان بر دکه مطبوعات قرار گرفت.

روبرتو کارلوس از ایران می‌گوید

همشهری آنلاین: مدافع پرآوازه سال‌های گذشته فوتبال برزیل می‌گوید فوتبال ایران را همیشه دنبال می‌کند.

تیترهای روزنامه‌های چین: نجشنبه پنجم شهریور

همشهری آنلاین: مهمترین عناوین خبری روز پنجشنبه پنجم شهریور ۹۴ برخی از روزنامه های مهم چین به شرح زیر است:

احسان حدادی در مسابقه‌های جهانی دوومیدانی بیست و چهارم شد

همشهری آنلاین: رکورددار پرتاب دیسک ایران و آسیا در مسابقه‌جهانی دوومیدانی بیست‌چهارم شد و از صعود به فینال بازماند.

روزنامه همشهری پنجشنبه پنجم شهریور در یک نگاه

همشهری آنلاین روزنامه همشهری در شماره پنجشنبه پنجم شهریور نوشت: در آخرین ساعات کاری مجلس در روز گذشته و پیش از آنکه تعطیلات تابستانی نمایندگان آغاز شود، شرایط ممنوعیت به کارگیری بازنشستگان با ۱۵۷رأی موافق و تنها ۱۷رأی مخالف به تصویب رسید.

آشنایی با مجله زندگینامه اهالی بهداشت

همشهری آنلاین: صفحات همشهری آنلاین در بخش سرویس‌ها دارای مجله‌های تخصصی است که زندگینامه‌ها، اطلاعات و مفاهیم کاربردی را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.

مصائب زندگی در فضا!

آیدا ابوترابی: رفتن به فضا و زندگی در شرایط بی‌وزنی، فقط عجیب یا لذت‌بخش نیست؛ بلکه مشکلاتی هم برای انسان پدید می‌آورد.

نوای دریای متبسم بعد از ۲۰ سال منتشر شد

همشهری‌آنلاین: «حمید متبسم» نوازنده و آهنگساز برجسته موسیقی ایرانی از تازه‌ترین اثر تکنوازی خود که تولید آن مربوط به بیست سال گذشته است، در شهر کتاب مرکزی تهران رونمایی کرد.

رونمایی از نهج‌البلاغه موضوعی جشنواره شمسه

همزمان با میلاد ثـامـن‌الـحجج طی مراسمی، از مجموعه کتاب «نهج‌البلاغه موضوعی» چهارمین جشنواره شمسه رونمایی شد.