همشهری آنلاین - گروه سیاسی: تاکنون هیچ‌کدام از نامزدهای پست نخست‌وزیری در اسرائیل نتوانسته‌اند اکثریت مطلق کرسی‌های کنست اسرائیل را به دست بیاورند. در نظام پارلمانی اسرائیل، پیروزی در انتخابات لزوما به معنای رسیدن به نخست‌وزیری نیست. احزاب پس از انتخابات باید برای تشکیل دولت مذاکره کنند و رئیس‌جمهور نیز پس از مشورت با نمایندگان احزاب، یکی از اعضای کنست را مامور تشکیل دولت می‌کند. اما آیا این ماموریت حتما به رهبر بزرگترین حزب می‌رسد؟ آیا تشکیل دولت به ۶۱ رای موافق نیاز دارد؟ و آیا ممکن است دولتی بدون برخورداری از اکثریت کرسی‌های کنست روی کار بیاید؟
۱- آیا رهبر حزبی که بیشترین کرسی‌ها را به دست آورده، حتما نخست‌وزیر می‌شود؟
خیر. اسرائیل نظام پارلمانی دارد و مردم مستقیما نخست‌وزیر را انتخاب نمی‌کنند؛ آنها به فهرست‌های حزبی رای می‌دهند. پس از انتخابات، احزاب برای تشکیل دولت وارد مذاکره می‌شوند و ممکن است حزبی که به‌تنهایی بیشترین کرسی‌ها را گرفته، نتواند حمایت لازم را جمع کند.
برای مثال، اگر حزب نخست انتخابات ۳۰ کرسی داشته باشد، اما رقیبش بتواند با چند حزب دیگر ائتلافی با حمایت ۶۵ نماینده تشکیل دهد، رهبر رقیب نیز می‌تواند نخست‌وزیر شود. بنابراین، جایگاه نخست در انتخابات به‌تنهایی تضمین‌کننده نخست‌وزیری نیست.
۲- رئیس‌جمهور بر چه اساسی فرد مامور تشکیل دولت را انتخاب می‌کند؟
رئیس‌جمهور پس از مشورت با نمایندگان احزاب منتخب، یکی از اعضای کنست را که آمادگی پذیرش این مسئولیت را دارد، مامور تشکیل دولت می‌کند. قانون او را ملزم نمی‌کند که حتما رهبر بزرگترین حزب را انتخاب کند؛ معیار عملی، ارزیابی شانس نامزدها برای تشکیل دولتی است که بتواند اعتماد کنست را به دست آورد.
به همین دلیل، حمایت اعلام‌شده احزاب از یک نامزد اهمیت دارد. اگر رهبر حزبی با کرسی‌های کمتر بتواند حمایت احزاب بیشتری را جلب کند، ممکن است او برای تشکیل دولت انتخاب شود. البته توصیه احزاب به یک نامزد، به‌خودی‌خود تضمین نمی‌کند که مذاکرات موفق خواهد شد یا دولت پیشنهادی رای اعتماد می‌گیرد.
۳- عدد ۶۱ چه معنایی دارد؟ آیا برای تشکیل دولت حتما ۶۱ رای موافق لازم است؟
کنست ۱۲۰ عضو دارد و ۶۱ کرسی به معنای برخورداری از اکثریت مطلق آن است. به همین دلیل، احزاب معمولا تلاش می‌کنند ائتلافی با دست‌کم ۶۱ نماینده تشکیل دهند تا دولت از حمایت اکثریت پارلمان برخوردار باشد.
با این حال، قانون پایه دولت اسرائیل برای رای اعتماد اولیه به دولت، برخورداری از حمایت اکثریت مطلق کل اعضای کنست را به‌صراحت الزامی نکرده است. در نتیجه، امکان تشکیل دولت با حمایت کمتر از ۶۱ نماینده نیز وجود دارد؛ به شرط آنکه دولت در رای‌گیری اعتماد کنست را به دست آورد.
برای نمونه، اگر ۵۳ نماینده به دولت رای موافق بدهند، ۴۷ نماینده مخالف باشند و ۲۰ نماینده ممتنع بمانند، دولت می‌تواند رای اعتماد بگیرد. در این مثال، موافقان از مخالفان بیشترند، هرچند کمتر از نصف کل اعضای کنست هستند.
۴- دولت اقلیت چیست و چگونه تشکیل می‌شود؟
دولت اقلیت دولتی است که احزاب تشکیل‌دهنده آن، به‌تنهایی یا در قالب ائتلاف، کمتر از نصف کرسی‌های پارلمان را در اختیار دارند؛ اما می‌توانند اعتماد پارلمان را به دست آورند و در قدرت بمانند.
برای مثال، فرض کنیم بلوک یک نامزد ۵۳ کرسی داشته باشد. اگر در رای‌گیری اعتماد، ۵۳ نماینده موافق، ۴۷ نماینده مخالف و ۲۰ نماینده ممتنع باشند، دولت ممکن است تشکیل شود؛ زیرا آرای موافق بیشتر از آرای مخالف است.
این وضعیت به معنای آن نیست که ۲۰ نماینده ممتنع رسما از دولت حمایت کرده‌اند یا وارد ائتلاف شده‌اند. ممکن است آنها به دلایل سیاسی تصمیم گرفته باشند به دولت رای مخالف ندهند. بنابراین، باید میان «حمایت از دولت»، «عضویت در ائتلاف» و «مخالفت نکردن با دولت» تفاوت گذاشت.
دولت اقلیت با این حال ممکن است در ادامه کار با دشواری روبه‌رو شود؛ به‌ویژه در تصویب بودجه و تصمیم‌هایی که برای آنها به حمایت گسترده‌تر پارلمان نیاز دارد. همچنین، برکناری دولت از طریق سازوکار رای عدم اعتماد در اسرائیل به حمایت اکثریت اعضای کنست از یک دولت جایگزین نیاز دارد.
۵- تفاوت حزب، بلوک سیاسی و ائتلاف دولتی چیست؟
حزب یک سازمان سیاسی است که در انتخابات با فهرست نامزدهای خود یا در قالب فهرستی مشترک شرکت می‌کند. بلوک سیاسی اصطلاحی برای مجموعه احزابی است که به دلیل نزدیکی سیاسی یا منافع مشترک، معمولا در یک سوی رقابت قرار می‌گیرند؛ این عنوان به‌خودی‌خود جایگاه حقوقی مستقلی ندارد.
ائتلاف دولتی اما زمانی شکل می‌گیرد که احزاب برای تشکیل و حمایت از دولت به توافق برسند. این توافق‌ها می‌توانند شامل تقسیم وزارتخانه‌ها، تعیین اولویت‌های دولت و تعهدهای سیاسی باشند.
برای همین، وقتی گفته می‌شود «بلوک نتانیاهو ۵۳ کرسی دارد»، لزوما به این معنا نیست که هر ۵۳ نماینده در همه شرایط به دولت او رای خواهند داد. این عدد ممکن است برآوردی از مجموع کرسی‌های احزابی باشد که انتظار می‌رود از او حمایت کنند؛ میزان حمایت واقعی به موضع احزاب و توافق‌های سیاسی بستگی دارد.
۶- نامزد مامور تشکیل دولت چقدر فرصت دارد و اگر شکست بخورد چه می‌شود؟
بر اساس قانون پایه دولت، رئیس‌جمهور پس از مشورت با احزاب، ماموریت تشکیل دولت را به یک عضو کنست می‌سپارد. این فرد ۲۸ روز فرصت دارد و رئیس‌جمهور می‌تواند مهلت را در مجموع تا ۱۴ روز دیگر تمدید کند.
اگر نامزد نتواند دولت تشکیل دهد، از ادامه کار انصراف بدهد یا دولت پیشنهادی او رای اعتماد نگیرد، رئیس‌جمهور می‌تواند فرد دیگری را مامور کند. نامزد دوم ۲۸ روز فرصت دارد و مهلتش قابل تمدید نیست.
اگر این مرحله نیز به نتیجه نرسد، مسیر قانونی دیگری وجود دارد: در مهلت تعیین‌شده، اکثریت اعضای کنست می‌توانند به‌صورت کتبی از رئیس‌جمهور بخواهند فرد مشخصی را مامور تشکیل دولت کند. آن نامزد ۱۴ روز فرصت دارد. اگر این تلاش هم شکست بخورد، کنست به‌طور قانونی در مسیر انحلال و برگزاری انتخابات جدید قرار می‌گیرد. در فاصله تا تشکیل دولت جدید، دولت قبلی وظایف خود را ادامه می‌دهد.
۷- آیا ۲ سیاستمدار می‌توانند نخست‌وزیری را میان خود تقسیم کنند؟
بله. در سازوکاری که به «دولت چرخشی» معروف است، ۲ سیاستمدار می‌توانند توافق کنند که نخست‌وزیری را در دوره‌های مشخص میان خود تقسیم کنند. در این حالت، یکی از آنها نخست‌وزیر و دیگری «نخست‌وزیر جایگزین» می‌شود.
برای مثال، ۲ سیاستمدار فرضی توافق می‌کنند که نفر اول ۲ سال نخست و نفر دوم ۲ سال پایانی دوره دولت را در مقام نخست‌وزیری بگذراند. توافق و سازوکار قانونی این جابه‌جایی باید از ابتدا در چارچوب تشکیل دولت مشخص شود و دولت نیز باید اعتماد کنست را به دست آورد.
در این مدل، رئیس‌جمهور هر ۲ نفر را جداگانه مامور تشکیل دولت نمی‌کند. یک عضو کنست مامور تشکیل دولت می‌شود و فرد دیگر از ابتدا در جایگاه قانونی نخست‌وزیر جایگزین قرار می‌گیرد. با رسیدن موعد تعیین‌شده، جابه‌جایی مطابق سازوکار قانونی انجام می‌شود؛ بنابراین، این فرایند به انتخابات تازه یا ماموریت مجدد رئیس‌جمهور نیاز ندارد.
۸- اگر هیچ بلوکی اکثریت نداشته باشد، چه کسی شانس تشکیل دولت دارد؟
در چنین وضعیتی، نتیجه انتخابات آغاز مذاکره‌هاست، نه پایان آنها. هر نامزد باید بررسی کند که آیا می‌تواند با احزاب دیگر توافق کند، حمایت آنها را به دست آورد یا دست‌کم با مخالفت اکثریت نمایندگان روبه‌رو نشود.
فرض کنیم بلوک نتانیاهو ۵۳ کرسی و بلوک رقیب ۴۷ کرسی داشته باشد. هیچ‌کدام به‌تنهایی اکثریت مطلق ندارند. اگر احزاب خارج از این ۲ بلوک حاضر شوند از رقیب حمایت کنند، او ممکن است دولت تشکیل دهد؛ حتی اگر بلوک نتانیاهو بزرگتر باشد. از سوی دیگر، اگر نتانیاهو بتواند حمایت کافی از احزاب دیگر جلب کند، او نیز ممکن است دولت تشکیل دهد.
در نهایت، رئیس‌جمهور بر اساس مشورت با احزاب و ارزیابی شانس نامزدها ماموریت را واگذار می‌کند؛ اما تصمیم نهایی درباره تشکیل دولت به موفقیت مذاکرات و کسب اعتماد کنست بستگی دارد. اگر هیچ‌یک از تلاش‌ها به نتیجه نرسد، انتخابات مجدد می‌تواند در پی داشته باشد.
نظر شما