همشهری‌آنلاین - مجیدجباری: با آغاز موج تازه بارندگی‌ها در کشور، امید به آبگیری تالاب‌ها و پهنه‌های آبی زنده شده است، اما با فروکش کردن بارش‌ها یا وقوع خشکسالی دوباره، تالاب‌ها بار دیگر در معرض خشک شدن قرار می‌گیرند. هم‌زمان با اعلام برنامه‌هایی برای لایروبی آبراهه‌ها و هدایت سیلاب‌های احتمالی ال‌نینو به تالاب‌ها، این پرسش مطرح است که سهم مدیریت منابع آب در بهبود وضعیت تالاب‌ها چقدر است؟ کارشناسان می‌گویند بارندگی می‌تواند تالاب‌ها را به‌طور موقت سیراب کند، اما بدون تأمین حقابه و اجرای برنامه‌های پایدار، با کاهش بارش‌ها بحران دوباره خود را نشان می‌دهد.
بارش جای حقابه را نمی‌گیرد
یک کارشناس تالاب با بیان اینکه تالاب‌ها از سه راه اصلی، آب رودخانه‌ها، منابع آب زیرزمینی و بارش مستقیم، آب می‌گیرند، می‌گوید: بارندگی می‌تواند بخشی از نیاز آبی تالاب‌ها را تأمین کند. روان‌آب‌های سطحی نیز در آبگیری آن‌ها مؤثرند، اما این منابع به‌تنهایی خسارت سال‌ها سدسازی، برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی و محدود شدن جریان‌های ورودی را جبران نمی‌کنند.
سیروس زارع در گفت‌وگو با همشهری‌آنلاین با اشاره به محدود شدن دسترسی تالاب‌ها به منابع آبی تصریح می‌کند: سدسازی و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، جریان طبیعی آب به تالاب‌ها را مختل کرده است. بارش مستقیم و روان‌آب‌های حاشیه‌ای می‌توانند به بهبود موقت وضعیت تالاب‌ها کمک کنند، اما این اتفاق به معنای احیای آن‌ها نیست. بخشی از برنامه‌های احیای تالاب‌ها به اقدامات نمادین و طرح‌های پایلوت تکراری محدود مانده است و دستاورد اجرایی و پایداری که بتوان آن را نتیجه این برنامه‌ها دانست، به‌روشنی دیده نمی‌شود.
او با اشاره به تعارض منافع در شبکه‌های بهره‌برداری و توزیع آب می‌گوید: در بسیاری از موارد، منطق اقتصادی این شبکه‌ها بر فروش آب و دریافت آب‌بها استوار است و هرچه آب بیشتری توزیع شود، امکان توسعه کشت و افزایش درآمد نیز بیشتر می‌شود؛ درحالی‌که تالاب‌ها برای دریافت حقابه خود همچنان با محدودیت روبه‌رو هستند.
زارع، لایروبی و هدایت سیلاب را اقداماتی با اثر محدود می‌داند و می‌گوید: این دست کارها شاید در مقطعی شدت گردوغبار و فرسایش بادی را کاهش دهند، اما برای حل ریشه‌ای بحران تالاب‌ها کافی نیستند و تا زمانی که حق طبیعی تالاب‌ها برای دریافت آب به رسمیت شناخته نشود و تأمین آن به وظیفه‌ای الزام‌آور برای دستگاه‌های مسئول تبدیل نشود، اقدامات موضعی نمی‌توانند جای احیای پایدار را بگیرند.
محیط‌زیست به‌تنهایی نمی‌تواند
یک متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی و مدیر اسبق طرح ملی حفاظت از تالاب‌های ایران نیز در این باره می‌گوید: مسئولیت حفاظت و احیای تالاب‌ها فقط بر عهده یک دستگاه نیست. وزارت نیرو در مدیریت سدها و تخصیص آب نقش دارد و وزارت جهاد کشاورزی نیز در اصلاح الگوی کشت و مدیریت مصرف آب مسئول است. با این حال، سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان متولی تالاب‌ها باید هماهنگی میان دستگاه‌ها را پیگیری کند و برای تأمین حقابه آن‌ها مطالبه‌گر باشد.
علی ارواحی در گفت‌وگو با همشهری‌آنلاین تأکید می‌کند: نمی‌توان همه مسئولیت احیای تالاب‌ها را بر دوش سازمان حفاظت محیط‌زیست گذاشت، زیرا این سازمان اختیار مستقیمی بر مدیریت سدها، تخصیص آب و الگوی کشت ندارد. با این حال، محدودیت اختیارات، مسئولیت هماهنگی و پیگیری بین‌بخشی را از این سازمان سلب نمی‌کند.
او ادامه می‌دهد: حقابه محیط‌زیستی تالاب‌ها از سال ۱۳۹۶ به رسمیت شناخته شده، اما اجرای مؤثر آن همچنان با مشکل مواجه است. در واقع، حقابه‌ای که باید بخشی از برنامه دائمی مدیریت منابع آب باشد، هنوز در بسیاری از موارد به‌صورت پایدار به تالاب‌ها نمی‌رسد.
کارهای مقطعی، نسخه شفابخش نیست
ارواحی می‌گوید: لایروبی آبراهه‌ها، بازگشایی مسیرهای انتقال آب و هدایت سیلاب از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کوتاه‌مدت به آبگیری تالاب‌ها کمک کند. تلاش برای بازگشایی مسیرهای منتهی به دریاچه ارومیه و رفع بندهای مانع جریان آب یا اقدام برای انتقال آب به میانکاله از نمونه‌های مهم در این زمینه است. این اقدامات ممکن است در شرایطی اثرگذار باشند، اما جای اصلاح الگوی مصرف و کاهش برداشت از منابع آب را نمی‌گیرند.
مدیر اسبق طرح ملی حفاظت از تالاب‌های ایران در پاسخ به پرسش همشهری درباره نمونه موفق برای احیای پایدار تالاب در کشور می‌گوید: تاکنون برنامه‌ای که پایداری یک تالاب یا دریاچه را تضمین کرده باشد، به‌طور کامل اجرا نشده و اقدامات انجام‌شده بیشتر پراکنده و مقطعی بوده‌اند.
ارواحی با بیان اینکه بهبود بارش‌ها نباید به معنای فراموش شدن برنامه‌های کاهش مصرف آب و اصلاح الگوی کشت باشد، تصریح می‌کند: در دوره‌های پربارش، گاهی طرح‌های توسعه و مجوزهایی که پیش‌تر به دلایل محیط‌زیستی متوقف یا معطل ارزیابی بوده‌اند، دوباره با سرعت بیشتری دنبال می‌شوند. هم‌زمان با بالا بودن تراز دریاچه در سال ۱۳۷۵، روند اجرای طرح‌های توسعه‌ای در این حوضه شدت گرفت و آثار این روند در سال‌های بعد آشکار شد. با گذشت حدود ۳۰ سال، هنوز تعادل پایداری میان توسعه و ملاحظات محیط‌زیستی در این حوضه شکل نگرفته است.
احیای تالاب‌ها تصمیمات پایدار می‌خواهد
ارواحی می‌گوید: حفاظت از تالاب‌ها فقط به تأمین آب و عملکرد دستگاه‌های دولتی محدود نمی‌شود. بی‌احتیاطی گردشگران و آتش‌سوزی، رهاسازی پسماند و تصرف یا تغییر کاربری اراضی تالابی نیز می‌تواند به این زیست‌بوم‌ها آسیب بزند. به همین خاطر، حفاظت از تالاب‌ها مسئولیتی جمعی است؛ هرچند نقش دستگاه‌های متولی در مدیریت منابع آب و جلوگیری از تخریب همچنان تعیین‌کننده است.بارندگی می‌تواند فرصتی برای بهبود موقت وضعیت تالاب‌ها فراهم کند، اما معیار موفقیت برنامه‌های احیا، وضعیت این زیست‌بوم‌ها در سال‌های کم‌بارش است؛ زمانی که دیگر نمی‌توان به باران تکیه کرد و میزان پایبندی دستگاه‌ها به تأمین حقابه و مدیریت مصرف آب آشکار می‌شود.
آخرین وضعیت آبگیری تالاب‌های مهم کشور براساس گزارش‌های اخیر
نظر شما